Bańska Szczawnica – przewodnik po urokliwym mieście w centralnej Słowacji

Rynek w Bańskiej Szczawnicy (Staré Mesto)

Rynek w Bańskiej Szczawnicy, znany jako Staré Mesto, jest naturalnym punktem wyjścia do zwiedzania tego wyjątkowego miasta. Rynek ma prostokątny kształt i jest otoczony zabytkowymi kamienicami w stylach renesansowym, barokowym i klasycystycznym, które nadają mu harmonijny i uporządkowany charakter. Spacerując po placu, od razu można poczuć rytm miasta, dostrzec jego bogactwo historyczne i zrozumieć, dlaczego Bańska Szczawnica była jednym z najważniejszych ośrodków górniczych w regionie.

Centralnym punktem Rynku jest Fontanna Trójcy Świętej, wzniesiona w XVIII wieku. To nie tylko dekoracyjny element placu, lecz także świadek wielu historycznych wydarzeń, od codziennych spotkań mieszkańców po uroczystości i jarmarki. Fontanna przyciąga uwagę rzeźbionymi detalami i elegancką formą.

W pobliżu fontanny znajduje się również Stará radnica, czyli stary ratusz z charakterystyczną wieżą zegarową. Budynek zachował wiele detali architektonicznych, takich jak ozdobne gzymsy i kamienne portale. Naprzeciwko stoi Nová radnica, czyli nowy ratusz, który kontrastuje stylem z zabytkową zabudową, ale w subtelny sposób wpisuje się w układ urbanistyczny placu. Oba ratusze tworzą razem architektoniczne ramy centralnego punktu miasta.

Ratusz z chaakterystyczną wieżą

Rynek jest też miejscem, gdzie organizowane są różnorodne wydarzenia kulturalne – w zależności od sezonu możemy trafić na koncerty plenerowe, wystawy artystyczne, jarmarki rękodzieła czy procesje historyczne związane z tradycją górniczą miasta. 

Nie można zapominać o Małym Rynku (Malý trh) i wąskich uliczkach przylegających do głównego placu. Zachowały one średniowieczny układ urbanistyczny i prowadzą do kościołów, muzeów i mniejszych placów, oferując kameralną atmosferę i możliwość odkrywania miasta krok po kroku. Warto zwrócić uwagę na detale architektoniczne, takie jak zdobione okiennice, fragmenty dawnych murów miejskich, kamienne schody i brukowane alejki. 

Rynek w Staré Mesto pełni dziś rolę nie tylko historycznego centrum, ale także miejsca spotkań mieszkańców i turystów. To stąd najlepiej rozpocząć zwiedzanie całego Starego Miasta i planować dalsze wyprawy po okolicznych atrakcjach. Wokół Rynku znajdują się drogi prowadzące do słynnych tajchów – historycznych zbiorników wodnych wpisanych na listę UNESCO, dawnych kopalń i innych zabytków związanych z górnictwem. Spacer po Rynku daje więc poczucie orientacji, pozwala wtopić się w miejską codzienność, jak i również przygotowuje do dalszego odkrywania Bańskiej Szczawnicy. 

Zabytkowa kamienica w stylu neorenesansowym

Kościół świętej Katarzyny 

Po spacerze po głównym rynku Banskiej Štiavnicy, między Trinity Square (Námestie sv. Trojice) a Radničné námestie – czyli Rynkiem Ratuszowym – Twoja wędrówka może naturalnie zaprowadzić Cię do Kościoła św. Katarzyny, jednego z najbardziej fascynujących i historycznie bogatych miejsc w całym mieście. Kościół św. Katarzyny został wzniesiony pod koniec XV wieku. Jego budowa przypada na okres największej świetności miasta, kiedy to Banská Štiavnica jako jeden z najważniejszych ośrodków górniczych w Europie czerpała bogactwo z wydobycia srebra i złota, co z kolei przekładało się na powstawanie okazałych budowli sakralnych i publicznych.

Niecodzienna architektura tej świątyni wyróżnia się przede wszystkim późnogotyckim stylem. Kościół jest budowlą z jedną przestronną nawą, która przechodzi płynnie w część chórową. Charakterystyczne są tu bogato zdobione, gwieździste sklepienia siatkowe, jedne z najpiękniejszych w całym regionie, które tworzą poczucie harmonii i lekkości, mimo że świątynia jest wykonana z ciężkiego kamienia. Położenie kościoła jest równie symboliczne co jego architektura – stoi tuż obok rynku, na styku dwóch najważniejszych średniowiecznych traktów miejskich, będąc naturalnym przedłużeniem centralnej przestrzeni miasta. 

Kościół św. Katarzyny zyskał potoczną nazwę „Kościoła Słowackiego” głównie dlatego, że od 1658 roku nabożeństwa były tu odprawiane w języku słowackim, co w tamtych czasach stanowiło istotny gest względem lokalnej społeczności i jej tożsamości kulturowej. W czasach reformacji świątynia przez pewien okres należała także do protestantów, co jednak zostało odwrócone w ramach kontrreformacji w XVII wieku. 

Świątynia i ratusz po lewej

Wnętrze Kościoła św. Katarzyny to prawdziwa skarbnica detali historycznych i artystycznych. Do dziś zachowało się tu kilka cennych gotyckich artefaktów. Polecam zwrócić uwagę na kamienny baptysterium, gotycki krzyż oraz rzeźbę Madonny z Dzieciątkiem z XV wieku, będące świadectwem kunsztu rzeźbiarskiego epoki. 

Pod nawą świątyni znajduje się także krypta grobowa, w której chowano prominentnych mieszczan – w tym burmistrzów i ważnych obywateli miasta. To miejsce nadaje budowli dodatkową warstwę historycznej głębi, łącząc ją z codziennym życiem społeczności sprzed wieków. Co ciekawe, w XVIII wieku do kościoła dodano kaplicę św. Jana Nepomucena, co wprowadziło barokowy akcent w dominującą gotycką formę budowli. Chociaż późniejsze renowacje wnętrza częściowo przekształciły detale, ogólna średniowieczna atmosfera miejsca pozostała nienaruszona. 

Nie sposób pominąć też malowideł ściennych, w tym imponującego fresku przedstawiającego Sąd Ostateczny na południowej ścianie prezbiterium – dzieła, które należy do jednych z największych i najlepiej zachowanych tego typu w regionie Słowacji. Z perspektywy współczesnego turysty Kościół św. Katarzyny pozwala zrozumieć społeczne przemiany, religijną dynamikę i artystyczne aspiracje mieszkańców Banskiej Štiavnicy na przestrzeni wieków. 

Świątynia w zimową noc

Kościół Świętej Trójcy 

Kiedy po zwiedzaniu gotyckiego  wychodzisz z powrotem na brukowane uliczki starego miasta, naturalnym krokiem jest skierowanie się w stronę głównego placu – Námestie sv. Trojice. To właśnie tam wznosi się monumentalny, barokowy , który stanowi zupełnie inny rozdział historii Banskiej Štiavnicy. Jeśli św. Katarzyna była opowieścią o późnym średniowieczu i mieszczańskiej dumie epoki gotyku, to Święta Trójca jest świadectwem barokowej energii, religijnej odnowy i ambicji miasta w XVIII wieku.

Świątynia została wzniesiona w latach 1715-1727 jako kościół zakonu jezuitów. Był to czas intensywnej kontrreformacji w tej części Europy. Po okresie silnych wpływów protestanckich, Habsburgowie i Kościół katolicki dążyli do umocnienia swojej pozycji, a jezuici odgrywali w tym procesie kluczową rolę – poprzez edukację, kaznodziejstwo i budowę reprezentacyjnych świątyń. Banská Štiavnica, jako jedno z najbogatszych miast górniczych w regionie, była miejscem idealnym do realizacji takiego projektu. Miasto chętnie inwestowało w architekturę, która miała podkreślać jego znaczenie, stabilność i religijną tożsamość.

Bryła kościoła zdradza jego barokowy charakter. Dwuwieżowa fasada dominuje nad placem i tworzy wyraźny punkt orientacyjny w panoramie starego miasta. Architektura jest dynamiczna, z wyraźnie zaakcentowanymi podziałami pionowymi i poziomymi, z dekoracyjnymi gzymsami oraz niszami, nadającymi jej rytm i głębię. W porównaniu z gotycką prostotą św. Katarzyny, tutaj forma jest bardziej teatralna, świadomie zaprojektowana tak, by oddziaływać na emocje i podkreślać potęgę Kościoła.

Wchodząc do wnętrza, od razu zauważa się różnicę w atmosferze. Kościół jest jednonawowy, z bocznymi kaplicami i sklepieniem kolebkowym z lunetami. Przestrzeń jest jasna i harmonijnie skomponowana. Centralnym punktem jest monumentalny ołtarz główny poświęcony Trójcy Świętej – bogata kompozycja rzeźbiarska i malarska, w której światło i złocenia odgrywają istotną rolę. Barok nie oszczędza środków wyrazu: rzeźby aniołów, kolumny, ornamenty i detale sztukatorskie tworzą spójną, symbolicznie przemyślaną całość.

Wnętrze kryje także kilka bocznych ołtarzy, ambonę o dekoracyjnym charakterze oraz elementy wyposażenia, które podkreślają edukacyjną i duszpasterską misję jezuitów. To nie była wyłącznie świątynia modlitwy – była też przestrzenią nauczania i formowania lokalnej społeczności. Zakonnicy jezuiccy prowadzili w mieście szkołę i aktywnie uczestniczyli w życiu intelektualnym Banskiej Štiavnicy, co sprawiało, że kościół był ważnym centrum duchowym i kulturalnym.

Istotne jest także urbanistyczne położenie budowli. Kościół Świętej Trójcy stoi przy centralnym placu, w bezpośrednim sąsiedztwie Kolumny Morowej (słupa Trójcy Świętej), która została wzniesiona jako wotum dziękczynne po epidemii dżumy. Razem tworzą one spójną kompozycję przestrzenną – religijną oś placu, wokół której koncentrowało się życie miejskie. 

Zwiedzając ten kościół jako kontynuację wizyty w św. Katarzynie, można wyraźnie dostrzec, jak w ciągu dwóch stuleci zmieniło się podejście do architektury sakralnej. Gotyk skupiał się na strukturze, pionowości i kamiennej dyscyplinie formy. Barok natomiast stawia na ruch, światło, dekoracyjność i emocjonalny przekaz. W Banskiej Štiavnicy te dwa światy stoją niemal obok siebie, co czyni spacer między nimi niezwykle pouczającym doświadczeniem dla każdego, kto interesuje się historią sztuki i przemianami kulturowymi.

Kolumna Trójcy Przenajświętszej

Dwór Komorski (Kammerhof)

Zwiedzając Bańską Szczawnicę, łatwo zachwycić się jej zamkami, kościołami i stromymi uliczkami, ale dopiero wizyta w Kammerhofie pozwala naprawdę zrozumieć, jak funkcjonowało to miasto u szczytu swojej potęgi. Kammerhof, czyli Dwór Komorski, to  budynek, w którym przez stulecia koncentrowała się administracja górnicza, finanse i realna władza nad wydobyciem złota oraz srebra. Właśnie tutaj zapadały decyzje, które miały wpływ nie tylko na los miasta, ale i całego regionu wchodzącego w skład monarchii habsburskiej.

Kammerhof znajduje się w historycznym centrum, w otoczeniu innych zabytkowych budowli, ale jego bryła wyraźnie wyróżnia się masywnością i powagą. Dzisiejszy wygląd budynku to efekt wielu przebudów. Pierwotnie w tym miejscu stały gotyckie domy mieszczańskie, które w XVI wieku zostały połączone i przekształcone w reprezentacyjną siedzibę komory górniczej. W kolejnych stuleciach obiekt był modernizowany, poprzez nadanie elementów renesansowych i barokowych. Fasada jest stonowana, solidna, pozbawiona przesadnych dekoracji – to architektura, która podkreślała rangę instytucji, a nie prywatne ambicje właściciela.

Nazwa „Kammerhof” pochodzi od niemieckiego słowa „Kammer”, oznaczającego komorę, czyli urząd odpowiedzialny za zarządzanie dobrami królewskimi, w tym kopalniami. Bańska Szczawnica była jednym z najważniejszych ośrodków wydobycia metali szlachetnych w Europie Środkowej, dlatego potrzebowała sprawnego systemu administracyjnego. W Kammerhofie nadzorowano wydobycie, kontrolowano podatki, regulowano handel metalami oraz podejmowano decyzje dotyczące inwestycji w nowe technologie. Krzyżowały się tutaj interesy państwa, górników, kupców i inżynierów.

Dziś w budynku mieści się jedna z głównych ekspozycji należących do Muzeum Górnictwa, poświęcona historii górnictwa, rozwojowi techniki oraz życiu miasta na przestrzeni wieków. Zwiedzanie Kammerhofu to spokojna, uporządkowana podróż przez kilka setek lat postępu technologicznego i organizacyjnego. Ekspozycja została przygotowana w sposób merytoryczny i szczegółowy -, to miejsce dla osób, które chcą naprawdę zrozumieć, jak działał jeden z najważniejszych ośrodków przemysłowych epoki.

Wystawa obejmuje zarówno oryginalne eksponaty, jak i makiety oraz modele techniczne. Szczególnie interesujące są prezentacje systemów odwadniania kopalń. Bańska Szczawnica była pionierem w tej dziedzinie – rozwijano tu skomplikowane układy pomp i kół wodnych, które umożliwiały wydobycie surowców z coraz większych głębokości. Modele pokazują, w jaki sposób energia wody była wykorzystywana do napędzania urządzeń, a schematy techniczne pozwalają prześledzić rozwój inżynierii górniczej krok po kroku.

W muzeum zobaczymy także narzędzia codziennej pracy górników: kilofy, młoty, kliny, lampy olejowe i elementy zabezpieczeń stosowane w podziemnych wyrobiskach. Wystawa nie skupia się wyłącznie na technice – równie ważnym wątkiem jest życie społeczne i organizacja. Dowiemy się, jak funkcjonowały cechy górnicze, jakie prawa i obowiązki mieli pracownicy kopalń oraz jak wyglądała struktura administracyjna miasta. Interesującym elementem są też dokumenty archiwalne, mapy i dawne ryciny, które pokazują rozległość terenów górniczych oraz skalę inwestycji.

Szczególne miejsce w narracji zajmuje rozwój edukacji technicznej. To właśnie w Bańskiej Szczawnicy powstała jedna z pierwszych uczelni technicznych na świecie – Akademia Górnicza, przyciągająca studentów z różnych krajów Europy. Kammerhof, jako centrum administracyjne, był naturalnym zapleczem dla tej działalności naukowej. Wystawa pokazuje, jak wiedza teoretyczna łączyła się z praktyką i jak miasto stało się jednym z wiodących ośrodków innowacji w dziedzinie górnictwa i metalurgii.

Wizyta w Kammerhofie pozwala spojrzeć na Bańską Szczawnicę z perspektywy administracyjnej i gospodarczej. Po zwiedzaniu łatwiej zrozumieć, dlaczego miasto mogło sobie pozwolić na budowę okazałych świątyń, reprezentacyjnych domów i rozwój infrastruktury. Wszystko to było możliwe dzięki sprawnemu zarządzaniu wydobyciem i finansami, którego centrum stanowił właśnie Dwór Komorski.

Budynek i Muzeum Kammerhof

Muzeum Górnictwa i Historii Techniki

Po spacerze wśród barokowych i gotyckich świątyń Banskiej Štiavnicy przychodzi moment, w którym warto zadać sobie pytanie: skąd w ogóle wzięło się bogactwo tego miasta? Odpowiedź prowadzi wprost do , czyli Muzeum Górnictwa i Historii Techniki – miejsca, które pozwala nam zrozumieć fundament, na którym zbudowano całą potęgę tej niezwykłej miejscowości. 

Instytucja stanowi rozbudowany kompleks ekspozycji rozsianych po mieście i jego okolicach, prowadzący przez setki lat rozwoju górnictwa, inżynierii i edukacji technicznej. Banská Štiavnica przez stulecia należała do najważniejszych ośrodków wydobycia srebra i złota w Europie Środkowej. Tutejsze kopalnie były źródłem ogromnych dochodów dla Korony Węgierskiej, a później monarchii habsburskiej. Dlatego to właśnie one umożliwiały budowę reprezentacyjnych kościołów, pałaców i kamienic, które dziś podziwiają turyści. 

Wśród głównych punktów muzealnej mapy znajduje się zabytkowy kompleks Kammerhof – dawny urząd górniczy i administracyjne serce całego regionu. Właśnie tutaj podejmowano decyzje dotyczące eksploatacji złóż, organizacji pracy i inwestycji w nowe technologie. Wystawy prowadzą chronologicznie przez kolejne etapy rozwoju górnictwa: od prostych narzędzi ręcznych i prymitywnych szybów po coraz bardziej skomplikowane systemy wydobywcze. Możemy zobaczyć autentyczne kilofy, młoty, lampy górnicze, mapy geologiczne oraz dokumenty świadczące o skali działalności tutejszych kopalń.

Muzeum pokazuje również drugą stronę tej historii – świat ciężkiej pracy pod ziemią, ryzyka, technologicznych eksperymentów i inżynieryjnych przełomów. Możemy wejść do autentycznej sztolni – dawnej kopalni, w której zachowały się historyczne korytarze, obudowy drewniane i fragmenty infrastruktury technicznej. Spacer pod ziemią pozwala zrozumieć realne warunki pracy górników. Przejścia, wilgotne ściany, niskie stropy – wszystko to uświadamia, jak wymagające było wydobycie rud metali szlachetnych. Przewodnicy opowiadają o metodach drążenia skał, o zagrożeniach związanych z wodą i gazami oraz o sposobach transportu urobku na powierzchnię.

Sztolnia Bartłomiej (Štôlňa Bartolomej)

Szczególnie fascynującym rozdziałem historii Banskiej Štiavnicy jest rozwój systemów wodnych. Miasto słynęło z rozbudowanej sieci zbiorników retencyjnych (tak zwanych tajchów) oraz kanałów i urządzeń, które wykorzystywały energię wody do napędzania maszyn. W czasach, gdy nie istniała jeszcze elektryczność, była to technologia na najwyższym europejskim poziomie. W muzeum obejrzymy modele mechanizmów pompujących, systemów odwadniania szybów oraz urządzeń do transportu rudy. Dzięki nim możliwe było eksploatowanie złóż na coraz większych głębokościach.

Nie sposób mówić o historii techniki w Banskiej Štiavnicy bez wspomnienia o powstaniu w 1762 roku Akademii Górniczej – pierwszej na świecie uczelni technicznej o takim profilu. Muzeum poświęca jej osobną część, prezentując rozwój nauk geologicznych, metalurgii i inżynierii. Tutaj kształcono specjalistów, którzy później pracowali w różnych częściach Europy, przenosząc wiedzę i doświadczenie zdobyte w tym niewielkim mieście. Wystawy pokazują dawne podręczniki, przyrządy pomiarowe i instrumenty laboratoryjne, świadczące o wysokim poziomie edukacji technicznej.

Ekspozycje nie ograniczają się jedynie do technologii, opowiadając również o codziennym życiu górników i ich rodzin. Dowiemy się, jak wyglądała organizacja, jakie obowiązywały przepisy bezpieczeństwa oraz jak funkcjonowały wspólnoty zawodowe. Ciekawym wątkiem są tradycje górnicze, stroje galowe, ceremonie i zwyczaje, które przetrwały do dziś i są kultywowane podczas lokalnych świąt.

Spacerując między kolejnymi salami wystawowymi i podziemnymi korytarzami, zaczynamy dostrzegać, że Banská Štiavnica to nie tylko piękne stare miasto wpisane na listę UNESCO. To przede wszystkim miejsce, w którym przez wieki rozwijała się myśl techniczna o znaczeniu międzynarodowym. Każdy kościół, każdy pałac i każda kamienica w centrum mają swoje źródło w pracy ludzi, którzy codziennie schodzili pod ziemię. Wizyta w Muzeum Górnictwa i Historii Techniki pozwala spojrzeć na miasto w sposób pełniejszy i bardziej świadomy.  Właśnie ta perspektywa sprawia, że zwiedzanie muzeum staje się nie tylko atrakcją turystyczną, ale też ważnym elementem odkrywania tożsamości Banskiej Štiavnicy.

Wewnątrz kopalni

Stary Zamek

Po spacerze brukowanymi uliczkami i odkrywaniu kolejnych warstw historii miasta, przychodzi moment, kiedy wzrok naturalnie kieruje się ku wzniesieniu dominującemu nad panoramą Bańskiej Szczawnicy. To właśnie tam znajduje się Zamek Banská Štiavnica, nazywany Starym Zamkiem – miejsce, które najlepiej pokazuje, jak burzliwe i wielowątkowe były dzieje tego niezwykłego górniczego miasta. Wizyta tutaj jest jak logiczne zwieńczenie zwiedzania: po rynku, kościołach i muzeach przychodzi czas na punkt, który symbolizował siłę, znaczenie i determinację mieszkańców.

Historia zamku zaczyna się w XIII wieku, kiedy w tym miejscu wzniesiono monumentalną, trójnawową bazylikę. Był to okres dynamicznego rozwoju Bańskiej Szczawnicy, napędzanego wydobyciem srebra i złota. Miasto należało do najważniejszych ośrodków górniczych w ówczesnym Królestwie Węgier, a jego bogactwo wymagało zarówno reprezentacyjnych budowli, jak i solidnej ochrony. 

Początkowo świątynia pełniła funkcję religijnego centrum lokalnej społeczności, jednak zmieniająca się sytuacja sprawiła, że jej rola musiała ulec transformacji. W XVI wieku, w obliczu zagrożenia ze strony Imperium Osmańskiego, dawny kościół przebudowano na twierdzę obronną. Wzmocniono mury, dobudowano baszty, przekształcono przestrzenie wewnętrzne tak, aby odpowiadały militarnym potrzebom. W ten sposób sakralna budowla stała się elementem systemu obronnego chroniącego miasto i jego bezcenne kopalnie.

Stary Zamek

Spacerując po dziedzińcu zamkowym, możemy dostrzec wyraźne ślady tych przemian. Architektura nie jest tu jednorodna, a raczej stanowi mozaikę stylów i epok. Gotyckie fundamenty i fragmenty murów przypominają o pierwotnej funkcji świątyni, renesansowe elementy obronne świadczą o okresie największego zagrożenia, a późniejsze modyfikacje i wzmocnienia pokazują, jak obiekt dostosowywano do kolejnych potrzeb. Grube kamienne ściany, przejścia i masywne baszty tworzą atmosferę skupienia i powagi. To miejsce nie powstało z myślą o estetycznej lekkości – jego zadaniem było chronić.

Wnętrza zamku mieszczą dziś ekspozycje muzealne, pozwalające nam lepiej zrozumieć zarówno historię samej budowli, jak i całego regionu. Zwiedzając kolejne sale, trafia się do dawnych kaplic, pomieszczeń obronnych i przestrzeni mieszkalnych, gdzie prezentowane są zbiory związane z historią miasta, walkami z Turkami, a także sztuką sakralną. Szczególnie interesujące są fragmenty oryginalnych detali architektonicznych dawnej bazyliki – rzeźby, elementy kamieniarskie,  wyposażenia liturgicznego. Dzięki nim łatwiej wyobrazić sobie, jak wyglądało to miejsce, zanim stało się twierdzą.

Jednym z najbardziej satysfakcjonujących momentów zwiedzania jest wejście na mury obronne. Z tej perspektywy Bańska Szczawnica układa się w harmonijną całość: czerwone dachy kamienic, smukłe wieże kościołów, falujące linie okolicznych wzgórz. Dopiero stąd widać wyraźnie, jak strategiczne było położenie zamku. Kontrolował on podejścia do miasta i stanowił kluczowy punkt w systemie obronnym regionu. To także doskonałe miejsce, by na chwilę zatrzymać się i spojrzeć na miasto w szerszym kontekście – jako dawną potęgę górniczą, która przez wieki odgrywała istotną rolę w gospodarce Europy Środkowej.

Zamek pełnił nie tylko funkcję militarną, ale był także symbolem prestiżu. W czasach największej świetności Bańskiej Szczawnicy miasto przyciągało specjalistów z całej Europy, rozwijało nowoczesne technologie wydobywcze i kształciło przyszłych inżynierów. Twierdza była więc nie tylko tarczą, lecz również znakiem znaczenia ośrodka, który łączył innowacyjność z tradycją.

Wewnątrz murów Starego Zamku

Nowy Zamek (Novy Zamok)

Po wizycie w Starym Zamku wystarczy spojrzeć wyżej, na wzgórze wznoszące się ponad dachami kamienic, by dostrzec masywną sylwetkę Nowego Zamku. To miejsce stanowi naturalne dopełnienie opowieści o Bańskiej Szczawnicy – mieście bogatym dzięki górnictwu, ale jednocześnie zmuszonym do obrony swojego majątku i znaczenia w niespokojnych czasach.

Nowy Zamek powstał w drugiej połowie XVI wieku, w okresie nasilonego zagrożenia ze strony Imperium Osmańskiego. Po bitwie pod Mohaczem w 1526 roku południowe tereny Królestwa Węgier znalazły się pod silną presją turecką, a wiele miast musiało inwestować w nowoczesne systemy obronne. Bańska Szczawnica, jako jeden z najważniejszych ośrodków wydobycia srebra w Europie Środkowej, była szczególnie narażona. Jej bogactwo przyciągało nie tylko kupców i specjalistów, ale również potencjalnych najeźdźców. Właśnie dlatego zdecydowano się na budowę nowej, wyspecjalizowanej twierdzy artyleryjskiej, mającej wzmocnić system obronny miasta.

W przeciwieństwie do Starego Zamku, który rozwijał się stopniowo i łączył funkcje sakralne oraz obronne, Nowy Zamek od samego początku był projektem czysto militarnym. Jego architektura jest podporządkowana funkcji – to zwarta, czterokondygnacyjna budowla o grubych murach, z niewielkimi otworami strzelniczymi i przemyślanym układem przestrzeni wewnętrznej. Nie znajdziemy tu dekoracyjnych detali czy elementów reprezentacyjnych. Dominują prostota, solidność oraz praktyczność. To twierdza, która miała działać, a nie zachwycać formą.

Droga do Nowego Zamku prowadzi pod górę, co samo w sobie pozwala zrozumieć, jak ważne było jego strategiczne położenie. Usytuowany na wzniesieniu obiekt zapewniał doskonałą widoczność okolicznych dolin i dróg dojazdowych do miasta. Z jego szczytu można było obserwować potencjalne zagrożenia i odpowiednio wcześnie reagować. W czasach swojej świetności zamek był częścią większego systemu obronnego, który obejmował mury miejskie, bastiony i inne punkty strażnicze.

Nowy Zamek w nocy

Wchodząc do wnętrza Nowego Zamku, przenosimy się w realia XVI i XVII wieku, kiedy artyleria stawała się kluczowym elementem obrony miast. Każda kondygnacja miała swoje określone przeznaczenie – od magazynów amunicji i prochu, przez pomieszczenia dla straży, po stanowiska artyleryjskie na wyższych poziomach. Wąskie i strome schody były celowym rozwiązaniem architektonicznym, utrudniającym przeciwnikowi szybkie przemieszczanie się w razie zdobycia budowli. Grubość murów i sposób rozmieszczenia otworów strzelniczych świadczą o znajomości nowoczesnych wówczas zasad fortyfikacji.

Mamy też możliwość wejścia na najwyższy poziom wieży, skąd rozciąga się panorama obejmująca całe historyczne centrum Bańskiej Szczawnicy, otaczające ją wzgórza oraz tereny dawnych kopalń. Z tej perspektywy łatwo dostrzec, jak ukształtowanie terenu wpływało na rozwój miasta i jego system obronny. Widać dachy kościołów, zarys Starego Zamku oraz układ ulic, które przez wieki stanowiły oś życia miejskiego.

Nowy Zamek to także doskonałe miejsce do refleksji nad tym, jak bardzo rozwój górnictwa wpływał na wszystkie aspekty funkcjonowania Bańskiej Szczawnicy. Bogactwo wydobywanych metali wymuszało nie tylko inwestycje w technologię i edukację, ale również w obronność. Miasto musiało chronić swoje zasoby, a twierdze takie jak ta były elementem tej strategii. Dzięki temu Nowy Zamek stanowi ważne uzupełnienie narracji o mieście jako ośrodku przemysłowym i kulturalnym.

Zamek o zachodzie słońca

Muzeum Zamkowe 

Obecnie w Nowym Zamku mieści się również ekspozycja muzealna, będąca częścią Słowackiego Muzeum Górnictwa. Wystawy są poświęcone przede wszystkim okresowi zagrożenia tureckiego oraz militarnej historii miasta. 

Zwiedzanie zaczyna się od niższych kondygnacji ku górze, co nadaje wizycie naturalny rytm. Znajdziemy tu kolekcję broni białej (mieczy, szabel, halabard) a także broni palnej, która w tamtym okresie zyskiwała coraz większe znaczenie. Zobaczymy muszkiety, pistolety lontowe oraz elementy artylerii – kule armatnie i repliki dział.

Na kolejnych piętrach muzeum skupia się bardziej na codziennym życiu w czasach niepewności. Dowiemy się, jak funkcjonowała załoga obronna, jakie obowiązki mieli mieszkańcy oraz w jaki sposób przygotowywano miasto na ewentualne oblężenie. Prezentowane są elementy umundurowania, fragmenty uzbrojenia ochronnego, a także dokumenty i ryciny przedstawiające konflikty zbrojne. Szczególnie ciekawym elementem jest porównanie uzbrojenia wojsk habsburskich i osmańskich.

W miarę wspinania się na wyższe kondygnacje zmienia się perspektywa – dosłownie i symbolicznie. Ostatnie poziomy prowadzą na taras widokowy, który dawniej pełnił funkcję punktu obserwacyjnego. Dziś możemy stąd podziwiać panoramę miasta, dostrzec układ średniowiecznych uliczek, dachy kamienic oraz okoliczne wzgórza. Widać także fragmenty dawnych terenów górniczych i krajobraz ukształtowany przez wieki działalności człowieka. Tutaj historia przedstawiona na wystawie zaczyna łączyć się z rzeczywistą przestrzenią – łatwo wyobrazić sobie strażników wypatrujących zagrożenia na horyzoncie.

Wnętrza Nowego Zamku są stosunkowo surowe, co tylko podkreśla jego pierwotną funkcję. Wąskie schody, kamienne ściany i pomieszczenia przypominają, że nie był to pałac, lecz twierdza. Tutejsze muzeum pozwala spojrzeć na Bańską Szczawnicę nie tylko jako na ośrodek górniczy i akademicki, lecz także jako na twierdzę, która musiała bronić swojego bogactwa i znaczenia. 

Podsumowując muzeum i oba zamki, w zestawieniu ze Starym Zamkiem Nowy Zamek pokazuje dwie różne fazy rozwoju miasta. Pierwszy opowiada o średniowiecznych początkach i przemianach religijno-administracyjnych, drugi – o czasach zagrożenia i potrzebie nowoczesnej obrony. Razem tworzą spójną, wielowarstwową historię Bańskiej Szczawnicy, w której splatają się wątki górnicze, militarne i miejskie.

Masywna struktura Nowego Zamku

Dom Sztuki (Dom Imienia)

Następnie polecam skierować kroki ku Dom Umenia, czyli Domu Sztuki. To miejsce wprowadza zupełnie inny wymiar do doświadczenia miasta – zamiast historii górnictwa i architektury obronnej oferuje kontakt ze sztuką współczesną, kulturą i lokalnym życiem artystycznym.

W przeciwieństwie do nowoczesnych galerii, Dom Umenia zachowuje historyczny charakter, pełniąc funkcję wielofunkcyjnego centrum kultury. W ciągu roku odbywają się tutaj wystawy malarstwa, rzeźby, fotografii i sztuki współczesnej, koncerty muzyki klasycznej, jazzowej i alternatywnej, pokazy filmowe, spotkania literackie oraz różnorodne festiwale tematyczne. 

Program jest bardzo urozmaicony, a wydarzenia zmieniają się sezonowo, co sprawia. Latem oferta bywa szczególnie bogata, a Dom Umenia staje się miejscem spotkań artystów i turystów zarówno ze Słowacji, jak i z Europy. Ekspozycje często prezentują dzieła inspirowane regionem, historią górnictwa, krajobrazem wzgórz i tajchów. Dzięki temu poznamy sztukę, która nie tylko jest współczesna, ale również silnie osadzona w lokalnej tradycji i kulturze. 

Dom Umenia ma również duże znaczenie symboliczne dla miasta. W mieście znanym głównie z górnictwa, zabytków sakralnych i fortyfikacji, Dom Sztuki pokazuje, że Bańska Szczawnica to nie tylko historia przemysłu, ale również miejsce żywe kulturalnie. 

Budynek galerii

Galeria Górnictwa (Banícka galéria)

Po wizycie w Dom Umenia, czyli Domu Sztuki, polecam skierować się w stronę  Galerii Górnictwa. To miejsce stanowi doskonałe uzupełnienie dla wszystkich, którzy odwiedzili już przestrzeń artystyczną Domu Umenia i chcą zanurzyć się w historycznym i technicznym dziedzictwie miasta, jednocześnie dostrzegając, jak historia górnictwa przenika się ze współczesną kulturą i sztuką.

Zwiedzanie Baníckiej galérii to przede wszystkim możliwość poznania historii górnictwa w regionie. W salach znajdują się narzędzia i maszyny wykorzystywane w kopalniach srebra i złota, rekonstrukcje stanowisk pracy górników oraz modele szybów i urządzeń technicznych. Każdy eksponat odsłania przed nami historię trudnej pracy w kopalniach, warunków, w jakich funkcjonowali mieszkańcy miasta, a także znaczenia przemysłu wydobywczego dla rozwoju Bańskiej Szczawnicy. Dzięki modelom, makietom i tablicom informacyjnym, w przystępny sposób zrozumiemy techniczne aspekty górnictwa i jego wpływ na życie codzienne mieszkańców.

Galeria nie ogranicza się jednak tylko do techniki i historii. Istnieje tu również część artystyczna, w której prezentowane są dzieła inspirowane górnictwem – rzeźby, grafiki, obrazy i fotografie przedstawiające pracę górników, industrialne krajobrazy i życie mieszkańców miasta. W ten sposób Banícka galéria staje się miejscem dialogu między przeszłością a współczesnym wyrazem artystycznym. Zobaczymy, jak tradycja górnictwa, niegdyś podstawowa siła napędowa miasta, wpływa na kreatywność współczesnych twórców i staje się inspiracją do powstawania nowych dzieł sztuki.

Banícka galéria jest doskonałym przykładem, jak Bańska Szczawnica łączy różne wątki swojej historii – technikę, przemysł, kulturę i sztukę. Po doświadczeniu współczesnej ekspresji artystycznej w Domu Umenia przejście do Galerii Górnictwa pozwala spojrzeć na miasto z szerszej perspektywy: najpierw poznajemy kreatywność i współczesną sztukę, a następnie zagłębiamy się w to, co ukształtowało jego rozwój przez stulecia – górnictwo, technikę i codzienne życie mieszkańców. 

Kalwaria w Bańskiej Szczawnicy 

To miejsce zdecydowanie zasługuje na osobny punkt w planie zwiedzania. Położona na wzgórzu Scharffenberg, górującym nad historycznym centrum, Kalwaria jest wśród najlepiej zachowanych barokowych kompleksów sakralnych w Europie Środkowej. Wraz z historycznym centrum miasta została wpisana na listę światowego dziedzictwa UNESCO, co podkreśla jej znaczenie nie tylko dla lokalnej społeczności, ale i dla całego regionu. 

Zespół barokowy powstał w XVIII wieku z inicjatywy jezuitów, którzy pragnęli stworzyć miejsce służące zarówno religijnym praktykom, jak i edukacji duchowej mieszkańców miasta. Jego budowa była wyrazem potęgi i zamożności Bańskiej Szczawnicy, wówczas jednego z najważniejszych ośrodków górnictwa srebra i złota w Europie Środkowej.

Kalwaria obejmuje złożony system kaplic i kościołów, które tworzą spójną i przemyślaną kompozycję przestrzenną. Cały kompleks zaczyna się od dolnego kościoła, symbolicznie wprowadzającego odwiedzających w duchową przestrzeń Kalwarii, a następnie prowadzi przez kolejne stacje Drogi Krzyżowej rozmieszczone wzdłuż wzgórza aż do górnego kościoła – głównego punktu całego założenia. Po drodze mijamy kilkanaście barokowych kaplic zawiązanych ze stacjami Drogi Krzyżowej. 

Architektura została dopasowana do naturalnych zboczy wzgórza, dzięki czemu kompleks wygląda harmonijnie zarówno z daleka, jak i z bliska. Barokowe detale, proporcje i rozmieszczenie kaplic sprawiają, że Kalwaria jest nie tylko miejscem modlitwy i pielgrzymek, ale także świadectwem estetyki i kunsztu XVIII-wiecznych budowniczych. Trasa prowadzi głównie po ścieżkach i schodach, które miejscami są kamieniste i nierówne, dlatego zalecane jest wygodne obuwie. A gdy już dotrzemy do położonego na szczycie Górnego Kościoła, rozciągnie się przed nami się szeroka panorama na centrum miasta, dachy kamienic, okoliczne lasy i wzgórza.

Kalwaria w Bańskiej Szczawnicy to miejsce, które pozwala lepiej zrozumieć duchowe i kulturalne dziedzictwo miasta. Pokazuje dawną religijność i ambicje mieszkańców, a przy tym oferuje nam przestrzeń do spaceru, kontemplacji i podziwiania panoramy. Dzięki temu doświadczenie miasta staje się pełniejsze, a jego historia, architektura i krajobraz ukazują się w pełnej perspektywie.

Główna świątynia

Brama Piargska (Piargska brána)

Spacerując po stromych, wijących się uliczkach Bańskiej Szczawnicy, polecam również zawitać w mniej oczywistych miejscach. Jednym z nich jest Brama Piargska – skromna, kamienna konstrukcja, która przez wieki wyznaczała granicę między bezpiecznym wnętrzem miasta a światem poza murami.

Brama znajduje się w południowej części historycznego centrum i swoją nazwę zawdzięcza dawnej osadzie Piarg, dziś znanej jako Štiavnické Bane. W czasach największego rozkwitu Bańskiej Szczawnicy była to odrębna miejscowość związana z wydobyciem kruszców. Trakt prowadzący z Piargu do miasta miał ogromne znaczenie gospodarcze – tędy transportowano rudę, przybywali robotnicy, kupcy i rzemieślnicy. Brama Piargska stanowiła więc nie tylko element fortyfikacji, ale również ważny punkt kontrolny na jednym z głównych wjazdów do miasta.

Jej powstanie datuje się na XVI wiek – okres, w którym Bańska Szczawnica przeżywała intensywny rozwój i należała do najważniejszych ośrodków górniczych w Europie. Bogactwo płynące z wydobycia srebra i złota wymagało odpowiedniej ochrony. Miasto otoczono systemem murów obronnych z basztami i bramami, a każda z nich pełniła określoną funkcję strategiczną. Brama Piargska zabezpieczała południowy wjazd i była częścią przemyślanego systemu obronnego, który miał chronić zarówno mieszkańców, jak i cenne surowce.

Architektonicznie jest to solidna, kamienna konstrukcja z łukowym przejazdem, wkomponowana w linię dawnych murów miejskich. Grube mury, surowy kamień i proporcjonalny łuk tworzą harmonijną całość, doskonale wpisującą się w pagórkowaty krajobraz miasta. Warto podejść bliżej i przyjrzeć się detalom: fakturze kamienia, śladom dawnych przemurowań, subtelnym nierównościom świadczącym o ręcznej pracy budowniczych sprzed stuleci. To architektura użytkowa, podporządkowana funkcji, a jednocześnie niosąca w sobie wyraźny historyczny charakter.

Z czasem militarne znaczenie bramy malało. Rozwój techniki wojennej oraz zmieniające się realia polityczne sprawiły, że średniowieczne i renesansowe mury szybko przestały być skuteczną ochroną. Brama Piargska utraciła swoją pierwotną rolę obronną i stała się po prostu fragmentem miejskiej tkanki – przejściem, przez które codziennie przechodzili mieszkańcy. Dzięki temu przetrwała do naszych czasów jako jeden z nielicznych zachowanych elementów dawnych fortyfikacji.

Warto połączyć Bramę Piargską z wizytą na Starym i Nowym Zamku. Taki spacer pozwala spojrzeć na miasto jako całość – system powiązanych ze sobą punktów. To miejsce przypomina o czasach, gdy miasto tętniło pracą kopalń, a każdy wjazd i wyjazd miał znaczenie ekonomiczne i strategiczne.

Brama Piargska

Muzeum Górników w Kamiennej Hucie (Múzeum baníkov v Kamennej Hute) 

Ta wyjątkowa instytucja odsłoni przed nami świat techniki, narzędzi, opowieści i materialnych śladów pracy górniczej, jakiej kiedyś oddawali się mieszkańcy okolic Bańskiej Szczawnicy. Muzeum znajduje się w historycznej części miejscowości Kamienna Huta, zaledwie kilka kilometrów od Bańskiej Szczawnicy. Lokalizacja ma tutaj znaczenie – Kamienna Huta to miejsce o głębokich tradycjach górniczych, gdzie przez wieki wydobywano rudy metali i gdzie techniczne rozwiązania górnicze były na bieżąco doskonalone. 

Tutaj historia górnictwa nabiera bardzo konkretnego, namacalnego charakteru, bo Muzeum Minerów prezentuje eksponaty związane bezpośrednio z pracą pod ziemią i urządzeniami, które niegdyś napędzały przemysł metalurgiczny regionu. Pośród eksponatów znajdują się kilofy, młoty, żelazne kleszcze, a także wózki używane do transportu urobku i ciężkie elementy wyposażenia szybów. Te przedmioty, choć proste w formie, kryją za sobą opowieści o pracy ludzi, których codzienność wymagała ogromnej siły, precyzji i odwagi. Pomagają one zrozumieć, jak wyglądała praca w kopalniach – nie tylko jako techniczne zadanie, ale jako element codziennego życia społeczności.

Szczególnie wciągająca jest część edukacyjna, z rekonstrukcjami przekrojów chodników, szybów i systemów odwadniania. Dzięki modelom i schematom zobaczymy, jak kiedyś funkcjonowały urządzenia napędzane wodą lub parą, jak skomplikowany był system wentylacji oraz jak górnicy organizowali przestrzeń pod ziemią, by wydobywać rudy w sposób możliwie najskuteczniejszy i bezpieczny. Właśnie takie techniczne rozwiązania często stanowiły o przewadze Bańskiej Szczawnicy nad innymi ośrodkami górniczymi w Europie Środkowej.

Muzeum Minerów to jednak nie tylko historia techniki. Bardzo dużą część ekspozycji stanowią fotografie, dokumenty archiwalne i relacje, pokazujące nam jak wyglądało społeczne życie w górniczych osadach. Dzięki temu poznamy nie tylko narzędzia i maszyny, ale także ludzi – ich twarze, ubrania, rytmy dnia i relacje rodzinne. Wartość tych eksponatów polega na tym, że nie przedstawiają suchej historii, lecz opowiadają o realnych osobach, ich pracy, wyzwaniach i sposobie funkcjonowania społeczności, która przez wieki uzależniona była od wydobycia metali.

Ciekawym elementem wizyty są również rekonstrukcje warsztatów górniczych i stanowisk pracy. Jest to bardzo ważne uzupełnienie obrazu, ponieważ pokazuje, że praca górnika była częścią znacznie większego systemu rzemieślniczego – sprzęt musiał być projektowany, konserwowany i naprawiany, a to dawało zatrudnienie wielu innym specjalistom. Możemy nawet zobaczyć działanie niektórych maszyn w ruchu, dotknąć replik narzędzi czy sprawdzić, jak działały mechanizmy odwadniania czy pompowania wody. 

Muzeum Minerów w Kamiennej Hucie to wierna opowieść o pokoleniach ludzi, którzy swoją pracą kształtowali historię okolicy, o rozwiązaniach technicznych, które były w swojej epoce nowatorskie, oraz o codzienności społeczności górniczej, tworzącej silne więzi w obliczu ciężkiej pracy. 

Sztuczne Jeziora (Tajchy)  

Jeśli po zwiedzaniu zabytków miasta masz ochotę na kontakt z naturą oraz fascynującą historię techniki, sztuczne jeziora (zwane Tajchy). Te charakterystyczne dla regionu zbiorniki wodne powstały w XVII-XVIII wieku, aby wspierać rozwój górnictwa. Dzięki systemowi tam i kanałów mogły one magazynować wodę potrzebną do napędu młynów, pomp i maszyn górniczych, a jednocześnie chronić miasto przed powodziami. Z kolei dzisiaj stanowią wyjątkowe połączenie historii techniki, przyrody i przestrzeni rekreacyjnej.

Na terenie Bańskiej Szczawnicy znajduje się ponad 60 takich zbiorników, z których wiele zachowało się w niemal niezmienionej formie. Do najczęściej odwiedzanych należą Veľká a Malá Štiavnica, Počúvadlo, Klinger i Jakub. Każdy z nich ma swój charakter i atrakcyjność – niektóre są większe, z możliwością uprawiania sportów wodnych, inne mniejsze, spokojniejsze, idealne na spacer czy piknik. Ścieżki wokół jezior prowadzą przez lasy i polany, wzdłuż kanałów i pozostałości dawnych urządzeń wodnych 

Dla osób lubiących aktywny wypoczynek Tajchy oferują też możliwość uprawiania kajakarstwa, wędkowania, a latem w niektórych zbiornikach – kąpieli i rekreacji wodnej. Spacerując, polecam zwrócić uwagę na stare mostki, tamy i tablice informacyjne opowiadające o pierwotnym znaczeniu jezior w górnictwie.

Tajch Veľká Vindšachta

Unikalność Tajchów wynika z ich historycznego znaczenia i technicznego zaawansowania. System zbiorników i kanałów, którymi woda była kierowana do maszyn górniczych, był w epoce jednym z najnowocześniejszych rozwiązań inżynieryjnych w Europie. Dlatego jest to świetna lekcja historii technologii i sposobu, w jaki górnictwo kształtowało region.

Tajchy pełnią też funkcję przyrodniczą. Wokół niektórych zbiorników powstały obszary chronione, w których można spotkać rzadkie gatunki roślin i ptaków. Spacer wzdłuż brzegów to okazja do obserwacji dzikiej przyrody w spokojnym otoczeniu, z dala od ruchliwych ulic miasta.

Planując wędrówkę, dobrze jest zabrać mapę lub przewodnik po Tajchach – wiele z nich posiada tablice informacyjne z historią i ciekawostkami. Dzięki nim doświadczenie Bańskiej Szczawnicy staje się pełniejsze, łącząc historię, przyrodę i aktywność na świeżym powietrzu w jednym wyjątkowym miejscu.

 Tajch Veľká Vodárenská

Skansen w Hodruša-Hámre

Po intensywnym zwiedzaniu Bańskiej Szczawnicy, warto zaplanować wycieczkę nieco poza centrum miasta, aby poznać kolejne oblicze górniczej historii regionu. Idealnym miejscem na takie doświadczenie jest Skansen w Hodruša-Hámre, gdzie przeniesiemy się w czasie i zobaczymy, jak wyglądało życie górników i ich rodzin w historycznych osadach górniczych. 

Skansen w Hodruša-Hámre to kompleks otwarty, który obejmuje zarówno zabytkowe budynki mieszkalne górników, warsztaty rzemieślnicze, magazyny i obiekty przemysłowe, jak i przestrzenie pokazujące dawną infrastrukturę kopalń. Spacerując po terenie skansenu, zobaczymy oryginalne domy robotnicze, które zachowały autentyczne detale architektoniczne i wyposażenie z dawnych lat, a także warsztaty, w których wykonywano narzędzia potrzebne do pracy w kopalniach. 

Dzięki temu szeroko poznamy codzienne życie górników, ich rodzin, sąsiedzkie relacje i organizację społeczności w osadach górniczych. Widzimy nie tylko pracę, ale też warunki mieszkaniowe, edukację dzieci, funkcjonowanie lokalnych rzemiosł oraz sposoby, w jakie społeczność radziła sobie z trudnościami codziennego życia.

W skansenie znajdują się również maszyny, urządzenia i narzędzia wykorzystywane w górnictwie od średniowiecza po wiek XX. Między innymi obejrzymy pompy wodne, żurawie górnicze, prasy, młyny oraz repliki szybów, które kiedyś były nieodłącznym elementem kopalni srebra i złota. Niektóre ekspozycje mają formę interaktywną – poznamy działanie maszyn, a w niektórych przypadkach weźmiemy udział w pokazach dawnych technik górniczych. 

Oprócz aspektów technicznych, skansen prezentuje także życie społeczne i kulturowe górniczych osad. W specjalnych salach i ekspozycjach poznamy codzienność mieszkańców: zwyczaje, święta, rzemiosła wspierające kopalnie, edukację dzieci i codzienne obowiązki. Latem organizowane są specjalne wydarzenia, warsztaty kowalskie, dawnych technik obróbki metalu, a także prezentacje życia społeczności górniczej, wprowadzające zwiedzających w klimat dawnych lat.

Wizyta w Skansenie w Hodruša-Hámre jest naturalnym uzupełnieniem zwiedzania Bańskiej Szczawnicy. Tutaj zobaczymy górnictwo w otoczeniu dawnych osad, maszyn i krajobrazów, będących sceną życia codziennego górników. Skansen pozwala zrozumieć, że górnictwo to nie tylko technika, ale także społeczność ludzi, którzy tworzyli własny świat wokół pracy w kopalniach.

Na terenie skansenu