Erzurum – daleko poza tureckimi szlakami 

Zamek w Erzurum (Erzurum Kalesi),

W samym centrum Erzurum znajduje się twierdza, której masywne mury od wieków dominują nad okolicą. Erzurum Kalesi nie jest zamkiem w romantycznym, europejskim stylu, a zdecydowanie bardziej surową fortecą – funkcjonalną, wojskową i twardo osadzoną w realiach regionu, który tysiącleciami był miejscem ciągłych walk, zmian władzy i napięć granicznych. 

Twierdza została wzniesiona na wzgórzu, które zapewnia naturalną przewagę wysokości nad resztą miasta. Początki zamku sięgają czasów bizantyjskich (około V wieku n.e.), ale każda z później panujących tutaj cywilizacji zostawiła coś po sobie – zmiany w układzie murów, stylu wież, sposobie fortyfikacji. Dzisiejszy kształt zamku jest więc efektem wielu faz budowlanych, które najlepiej pokazują, jak długą i skomplikowaną historię ma Erzurum jako miasto graniczne.

Najbardziej charakterystycznym elementem twierdzy jest Baszta Zegarowa (Saat Kulesi) – cylindryczna wieża z czerwonego kamienia, którą bez trudu ujrzymy z niemal każdego miejsca w Erzurum. Choć dziś pełni funkcję wieży zegarowej, pierwotnie była to wieża strażnicza lub minaret. Z jej szczytu roztacza się doskonały widok na miasto i całą dolinę, co w czasach dawnych bitew miało oczywiste znaczenie strategiczne.

Wejście na teren zamku jest oczywiście możliwe – możemy obejść część murów, zajrzeć do wież i przespacerować się po dawnym dziedzińcu. Mury obronne są grube, zbudowane z lokalnego kamienia, z prostokątnymi bastionami rozstawionymi w regularnych odstępach. Zamek ma w sobie autentyczność, której często brakuje bardziej „skomercjalizowanym” zabytkom.

Zamek w Erzurum

Meczet Mecidiye

Tuż obok zamku znajduje się zabytkowy meczet z okresu seldżuckiego, nazywany również Meczetem Sułtana Abdülmecida. Został on zbudowany w połowie XIX wieku, za panowania sułtana Abdülmecida I, jednego z ostatnich władców, którzy próbowali unowocześnić Imperium Osmańskie, zanim to ostatecznie upadło. 

Bryła meczetu jest prosta i zwarta, w stylu charakterystycznym dla tak zwanego „okresu późnoosmańskiego”. Zbudowany głównie z lokalnego, ciemnego kamienia bazaltowego, świetnie komponuje się z otaczającą go architekturą Erzurum. Natomiast jego wnętrze jest oszczędne w formie, charakterystycznie dla osmańskiego budownictwa z drugiej połowy XIX wieku. Główna sala modlitewna przykryta jest dużą kopułą, wspartą na solidnych ścianach i łukach. Drewniane galerie, prosty mihrab (nisza wskazująca kierunek Mekki), stonowana kolorystyka – wszystko podporządkowane funkcji, nie efektowi.

Co ciekawe, sam minaret został dobudowany nieco później niż sama świątynia. Wyróżnia się smukłością i kamienną spiralą schodów w środku, którą możemy pokonać tylko po wcześniejszej zgodzie opiekuna meczetu (nie zawsze możliwe). 

Medresa Dwóch Minaretów (Medresa Çifte Minareli) 

Kolejną koną miasta Erzurum jest Medresa Çifte Minareli, czyli Medresa z Podwójnym Minaretem – zabytek, który możemy potraktować zarówno jako pomnik nauki, jak i przykład seldżuckiej architektury w jej dojrzałej formie. Znajduje się ona w bezpośrednim sąsiedztwie już nam znanej cytadeli (Erzurum Kalesi) oraz meczetu.

Medresa została zbudowana w drugiej połowie XIII wieku, najprawdopodobniej około 1253 roku. Przyjmuje się, że była fundacją córki sułtana seldżuckiego Gıyaseddina Keyhüsreva II, co dodaje jej nieco arystokratycznego kontekstu. Medresy, czyli islamskie szkoły wyższe, były w świecie muzułmańskim nie tylko miejscami nauczania religii – nauczano tam również prawa, filozofii, logiki, matematyki, astronomii, medycyny. 

Çifte Minareli Medrese od razu zwraca uwagę swoją elewacją. Monumentalne wejście, nazywane taç kapı, to arcydzieło seldżuckiego kamieniarstwa. Portal jest zdobiony skomplikowanymi ornamentami – geometrycznymi, roślinnymi oraz inskrypcjami. Samo wejście ma ostrołukową formę, nad którą wznoszą się dwa wysokie, smukłe minarety wykonane z cegły i pokryte fragmentami ceramiki. Te właśnie minarety dały nazwę całej budowli – „çifte minareli” znaczy po prostu „z podwójnym minaretem”. W odróżnieniu od późniejszych, otomańskich minaretów o eleganckiej, stożkowatej sylwetce, te seldżuckie są surowsze w formie, bardziej kanciaste.

Cała medresa została zbudowana z kamienia – surowa w fakturze, ale bogata w detalach. Układ przestrzenny oparty jest na planie czterech iwanów, co oznacza, że z każdej strony dziedzińca znajduje się otwarta sala, pełniąca niegdyś różne funkcje. Na środku znajduje się dziedziniec, wokół którego toczyło się życie medresy. Wokół niego rozmieszczone są liczne komnaty, które pełniły funkcję izb mieszkalnych dla studentów i nauczycieli. Życie w medresie nie kończyło się bowiem na nauce – to było także życie codzienne.

Warto też zwrócić uwagę na przestrzeń pod minaretami – bezpośrednio nad wejściem znajduje się rodzaj tarasu z dekoracyjnymi wnękami, pełniący funkcję bardziej estetyczną niż użytkową. W medresie znajduje się także mauzoleum (türbe), w którym prawdopodobnie spoczywa fundatorka lub inna osoba związana z rodziną królewską. Dokładnie tego nie wiadomo.

W środku Medresy

Wielkim Meczet w Erzurum (Erzurum Ulu Cami)

Niepozorny z zewnątrz, ale ważny z punktu widzenia historii miasta, meczet ten jest jedną z najstarszych i najtrwalszych budowli w całym regionie. Erzurum Ulu Cami został zbudowany w 1179 roku, za panowania dynastii Saltukidów – lokalnych władców tureckich, którzy rządzili w Anatolii przed przybyciem Seldżuków. Z biegiem czasu miasto przechodziło przez ręce wielu imperiów, ale meczet pozostał na swoim miejscu i nadal pełni tę samą funkcję, dla której został zbudowany.

Ulu Cami stanowi przede wszystkim przykład wczesnej architektury islamu w Anatolii i to w wersji funkcjonalnej, surowej, niemal obronnej. Z zewnątrz meczet wygląda jak niewielka forteca – masywne kamienne ściany z lokalnego ciemnoszarego bazaltu, niskie sklepienia, brak ekstrawaganckich zdobień. Takie cechy architektury są wyjątkowe, jeśli chodzi o meczety.

Z kolei wnętrze zaskakuje układem przestrzennym. Zamiast jednej dużej sali przykrytej kopułą, mamy tu przestrzeń podzieloną na wiele przęseł wspartych na kamiennych kolumnach i łukach. Jest ich aż 20 – ułożonych w symetryczny sposób, dzielących wnętrze na równe sektory. Taki układ sprawia, że wnętrze przypomina raczej las kamiennych filarów niż otwartą halę. Takie rozwiązanie wywodzi się z wcześniejszych tradycji meczetowych, spotykanych między innymi w Syrii i Mezopotamii, natomiast jest rzadkością w meczetach Anatolii, które z czasem przeszły na bardziej kopułowe, osmańskie formy.

Najważniejszym punktem jest oczywiście mihrab, czyli nisza modlitewna wskazująca kierunek Mekki. Zachowała się w oryginalnej formie z epoki Saltukidów, tak samo zresztą jak Minbar, czyli kazalnica. W tej stylistyce prostota i funkcjonalność miała priorytet przed estetyką. 

Na koniec warto wspomnieć, że meczet był kilkukrotnie restaurowany, ale udało się zachować jego pierwotny charakter. Nie jest to rekonstrukcja, lecz prawdziwy budynek z XII wieku, który nadal pełni swoją funkcję. 

W środku meczetu

Muzeum Atatürka 

W tym domu naprawdę wydarzyła się historia – i to ta najważniejsza, bo związana z narodzinami Republiki Turcji. Znajduje się on w centralnej części miasta, blisko znanym nam już zabytków, takich jak meczet Ulu Cami, cytadela i Medresa z Podwójnym Minaretem.

Budynek, w którym dziś mieści się muzeum, został wybudowany pod koniec XIX wieku jako rezydencja urzędnicza w stylu późnoosmańskim. Dwupiętrowa konstrukcja z charakterystycznym, szerokim gankiem, masywnym dachem i bogato zdobionymi oknami wyróżnia się na tle otaczających ją kamienic. Choć wciąż nosi ślady epoki, w której powstała, to jednak swoje miejsce w historii zdobyła nie jako przykład architektury, ale jako kwatera Mustafy Kemala Atatürka podczas jednego z najważniejszych momentów tureckiej drogi do niepodległości.

Właśnie tutaj, w lipcu 1919 roku, Atatürk zatrzymał się podczas swojej podróży po Anatolii. Przebywał w Erzurum przez kilka tygodni i właśnie w tym domu zapadły kluczowe decyzje dotyczące przyszłości kraju. Stąd koordynował Kongres Erzurumski (Erzurum Kongresi) – jedno z najważniejszych spotkań w historii walki o niezależność Turcji, które miało wpływ na kształt granic i kierunek, w jakim miała zmierzać nowo tworzona republika. Dom został później przekształcony w muzeum, aby upamiętnić ten pobyt i wydarzenia z nim związane.

Wnętrza zostały zachowane tak, jak wyglądały ponad sto lat temu, zgodnie z duchem epoki – ciemne meble, klasyczne dywany, zasłony z grubych materiałów, ceramiczne piecyki. Zachowano także osobiste przedmioty używane przez Atatürka, w tym ubrania, fotografie, mapy, a także liczne dokumenty związane z jego działalnością w Erzurum. Wrażenie robi przede wszystkim gabinet roboczy, w którym prowadził narady i opracowywał plany. Biurko, atrament, książki – to wszystko ustawione tak, jakby gospodarz miał za chwilę wrócić i dokończyć pisanie przemówienia.

W muzeum znajduje się również sala konferencyjna poświęcona Erzurum Kongresi, z dokładnymi opisami uczestników, uchwał i tła historycznego. Zobaczymy tam także mapy i fotografie pokazujące sytuację polityczną ówczesnej Anatolii. Jest to doskonałe źródło wiedzy i kontekst do zrozumienia, jak wyglądał proces odzyskiwania niepodległości Turków i budowy nowoczesnego państwa narodowego.

Erzurum Kongre Binası

Po zwiedzeniu Muzeum Atatürka, kolejnym punktem na trasie powinien być Erzurum Kongre Binası – miejsce, w którym Atatürk przestał być tylko generałem i stał się przywódcą narodowego ruchu oporu. Oba budynki dzieli zaledwie kilka minut spaceru, a ich wzajemna bliskość doskonale oddaje chronologię wydarzeń z lata 1919 roku.

Erzurum Kongre Binası to dawny budynek szkolny, który dziś pełni rolę muzeum dokumentującego przebieg Kongresu Erzurumskiego. Wnętrze zostało starannie zrekonstruowane w taki sposób, aby pokazać, jak wyglądały realne warunki politycznej pracy i debat prowadzonych przez delegatów z różnych regionów Anatolii. Obrady miały charakter niezależny od władz centralnych i były wyrazem determinacji lokalnych społeczności, które nie chciały podporządkować się warunkom narzucanym przez zwycięskie mocarstwa po I wojnie światowej.

W głównej sali znajduje się stół obrad, wokół którego siedzieli delegaci, w tym oczywiście Mustafa Kemal. Obok, w mniejszych pomieszczeniach, znajdują się ekspozycje z dokumentami, fotografiami, notatkami i mapami z epoki. Uwagę przyciąga szczególnie uchwała o „niepodzielności ziem tureckich”, która miała kluczowe znaczenie dla późniejszego ukształtowania granic republiki. Są też plansze opisujące sylwetki poszczególnych uczestników kongresu, którzy również odegrali oni istotną rolę w narodzinach państwa.

Wizyta w Kongre Binası ma inny charakter niż ta w Muzeum Atatürka. Tutaj nie chodzi już o osobiste ślady po przywódcy, ale o atmosferę zbiorowego działania. Ten budynek przypomina, że historia nie tworzy się w samotności – wymaga współpracy, porozumienia i wspólnych decyzji. W tym sensie Kongres Erzurumski był nie tylko momentem politycznym, ale także społecznym przełomem.

Jest to historyczne miejsce dla każdego Turka

Groby Trzech Mędrców (Üç Kümbetler)

Wśród wielu zabytków Erzurum wyróżnia się również niezwykle charakterystyczny zespół trzech cylindrycznych mauzoleów z czasów seldżuckich. Choć to miejsce leży trochę na uboczu głównych szlaków, otoczone niskimi domami i trawą, to naprawdę warto je obejrzeć.

Te trzy kamienne grobowce powstały prawdopodobnie w XII i XIII wieku. Największy z nich, stojący pośrodku, przypisywany jest Emirowi Saltukowi, założycielowi lokalnej dynastii Saltukidów, która rządziła Erzurum przed nadejściem Seldżuków i Osmanów. Pozostałe dwa są nieco mniejsze i nieco późniejsze – ich dokładne pochodzenie nie jest do końca znane, ale przypuszcza się, że należą do członków lokalnej elity lub duchowieństwa z tego samego okresu.

Warto też zaznaczyć, że słowo kümbet nie oznacza typowego grobowca. W architekturze turecko-islamskiej to szczególny typ mauzoleum, który łączy funkcję grobową z symboliczną – często stawiany był jako pomnik pamięci ważnej postaci. W Erzurum kümbety przyjmują formę cylindrycznych budowli z ostro zakończonymi dachami stożkowymi, często pokrytymi dekoracyjną kamieniarką. Są zwarte, proste w formie, ale bogate w detal – właśnie takie są też te trzy stojące przy sobie w Erzurum.

Największy grobowiec wyróżnia się rzeźbionym detalem. Zewnętrzne ściany pokryte są geometrycznymi ornamentami, motywami roślinnymi, a także rzadziej spotykanymi reliefami przedstawiającymi zwierzęta – co jest dość nietypowe jak na islamską sztukę sepulkralną. Uważa się, że jest to wpływ wcześniejszych kultur zamieszkujących Anatolię, takich jak bizantyjska czy perska. Wejście do środka prowadzi przez niewielki portal z łukiem w stylu seldżuckim. Wnętrze to niewielka przestrzeń z symbolicznym grobem, ponieważ właściwe pochówki znajdują się w podziemnych komorach.

Dwa mniejsze kümbety są bardziej ascetyczne, ale nadal interesujące. Jeden z nich ma ośmiokątną podstawę i subtelne zdobienia wokół wejścia. Drugi zachował się w mniej pełnej formie, ale jego konstrukcja nadal pokazuje ten sam styl i kunszt średniowiecznego rzemiosła kamieniarskiego.

Co ważne, Üç Kümbetler to miejsce otwarte, dostępne niemal o każdej porze dnia, położone na niewielkim zielonym wzgórzu z widokiem na miasto. Możemy obejść każdy z kümbetów z bliska, zobaczyć detale, które łatwo przeoczyć na zdjęciach – jak na przykład stare inskrypcje wykonane arabską kaligrafią czy motywy florystyczne wyryte w kamieniu.

Groby Trzech Mędrców

Muzeum Archeologiczne 

Ta placówka uzupełnia naszą podróż po historii Wschodniej Anatolii, a zarazem rozszerza perspektywę w taki sposób – pokazuje, że zanim powstały minarety i medresy, ten region był świadkiem działalności wielu starożytnych kultur – od epoki brązu, przez Urartu, Greków i Rzymian, aż dopiero po czasy islamskie. Widać tu dobrze, jak bogate i ciągłe było osadnictwo w tej części Turcji.

Na wejściu uwagę przyciągają znaleziska z epoki brązu – gliniane naczynia, kamienne i metalowe narzędzia, figurki kultowe oraz ozdoby noszone przez ówczesnych mieszkańców. Idąc dalej, natrafimy na przedmioty z czasów Urartu – królestwa, które rozwijało się w górach wschodniej Anatolii równolegle z Asyrią. Prezentowane są tu na przykład tablice inskrypcyjne w języku urartyjskim, ozdobne elementy uprzęży końskich oraz narzędzia codziennego użytku.

Natomiast z okresu hellenistycznego i rzymskiego zachowało się wiele monet, fragmentów rzeźb i naczyń ceramicznych. Na uwagę zasługuje też część ekspozycji poświęcona kamiennym stelom nagrobnym i reliefom – wiele z nich zawiera zarówno tekst, jak i symbolikę obrazkową. Część wystawy poświęcona czasom bizantyjskim i islamskim (seldżuckim oraz osmańskim) prezentuje między innymi elementy architektoniczne, ozdoby z metalu, fragmenty zdobionych kafli oraz broń. Jedną z bardziej intrygujących sal jest ta, w której znajduje się kolekcja monet – to przekrojowy zbiór obejmujący tysiące lat historii monetarnej regionu. Widać w nim, jak zmieniały się władze, języki, ikonografia, ale także technologie bicia monet i styl zdobień.

Samo muzeum znajduje się w niedalekiej odległości od innych ważnych punktów Erzurum, takich jak meczet Ulu Camii, medresa Çifte Minareli, czy cytadela Erzurum Kalesi. Dzięki temu można łatwo połączyć je z innymi atrakcjami w ramach jednego dnia. 

Tortum Gölü i Tortum Şelalesi 

Około godziny drogi od Erzurum znajduje się Tortum Gölü – jezioro o ciekawym pochodzeniu geologicznym oraz Tortum Şelalesi, czyli wodospad, który uważany jest za jeden z największych i najbardziej charakterystycznych w całej Turcji. Wizyta w tych miejscach to spotkanie z krajobrazem ukształtowanym nie przez człowieka, ale przez siły natury, których skala i wpływ są nadal widoczne gołym okiem.

Jezioro Tortum Gölü leży na północ od miasteczka Uzundere i rozciąga się na długości około ośmiu kilometrów. Powstało w wyniku gigantycznego osuwiska, które setki lat temu zablokowało bieg rzeki Tortum Çayı. Zablokowana dolina z czasem wypełniła się wodą, tworząc zbiornik, który obecnie zachwyca swoją smukłą linią, stromymi brzegami i niemal zupełnym brakiem zabudowy. Choć w XX wieku część jeziora została objęta projektem hydroenergetycznym, a w jego obrębie zbudowano zaporę i niewielką elektrownię wodną, to jego krajobraz pozostał niemal nietknięty. Woda w jeziorze zmienia barwę w zależności od pogody – od głębokiego błękitu w słoneczne dni, po mleczne odcienie szarości, gdy nad doliną unoszą się poranne mgły.

Natomiast kilka kilometrów na południe od jeziora, znajduje się Tortum Şelalesi – wodospad, który robi wrażenie swoją wysokością, rozmachem i naturalnym otoczeniem. Ma około 48 metrów wysokości i 20 metrów szerokości, a jego historia geologiczna ściśle wiąże się z historią jeziora, ponieważ również powstał na skutek osuwiska, które zmieniło bieg rzeki. Z wysokiego skalnego progu woda spada z hukiem, rozpryskując się na skałach i rozlewając szerokim wachlarzem w dolinie poniżej. Największe wrażenie robi wiosną, kiedy wody przybywa w wyniku topnienia śniegów w górach. Latem wodospad staje się bardziej spokojny, ale wciąż zachowuje swój rytm i obecność. Zimą natomiast potrafi częściowo zamarznąć, tworząc lodowe struktury i formy przypominające naturalne rzeźby.

Wokół wodospadu znajdują się tarasy widokowe, z których możemy obserwować wodospad z różnych perspektyw, a także schody prowadzące w dół do jego podstawy. Jest też kładka przebiegająca niemal tuż przy opadającym strumieniu wody.

Jezioro Tortum