Koszyce – Na Wschodzie Słowacji

Stary Ratusz 

Poznawanie Koszyc polecam rozpocząć właśnie tutaj – od ratusza. To dobre miejsce, żeby złapać orientację, rozejrzeć się i zanurzyć w rytmie starówki. 

Pierwsze wzmianki o ratuszu pojawiają się już w XIV wieku, co nie dziwi, biorąc pod uwagę, że Koszyce jako jedno z pierwszych miast Europy otrzymały własny herb – dokument potwierdzający ten przywilej pochodzi z 1369 roku i został nadany przez króla Ludwika I. To ważny moment, bo symboliczne uznanie herbu podkreślało niezależność miasta i jego prawo do samorządności. A skoro herb, to i ratusz – bo gdzieś przecież musiano obradować, podejmować decyzje, gromadzić dokumenty i być może tłumić lokalne spory. Stary Ratusz przez wieki był centrum życia politycznego i społecznego Koszyc.

Dzisiejszy wygląd budynku to efekt przebudowy z końca XVIII wieku, kiedy nadano mu klasycystyczny charakter. Zmieniono wtedy fasadę, wprowadzono symetryczny układ i kolumnowy portyk, ale zachowano część starszych elementów wewnętrznych. Nade wejściem widać herb miasta, a elewacja jest ozdobiona płaskorzeźbami i drobnymi akcentami architektonicznymi.

Wnętrze ratusza zmieniało swoje funkcje na przestrzeni wieków. Przez długi czas był siedzibą władz miejskich, potem mieściło się tu archiwum i różne miejskie urzędy. Dziś, mieści się tu scena teatralna, a czasami organizowane są również wystawy i wydarzenia artystyczne. Sklepienia, schody, układ pomieszczeń – wszystko to tworzy klimat, który nie jest sztucznie „muzealny”, lecz raczej prawdziwie miejski. 

Samo położenie ratusza również jest nieprzypadkowe – znajduje się przy głównym placu miasta, w bezpośrednim sąsiedztwie Katedry św. Elżbiety, czyli najważniejszego zabytku Koszyc. Z jednej strony monumentalna gotycka świątynia, a z drugiej – kameralny ratusz, który trochę jak doświadczony gospodarz przygląda się codziennemu życiu miasta. 

Katedra Świętej Elżbiety (Katedrála svätej Alžbety) 

Jak już nadmieniłem, tuż obok ratusza dumnie stoi Katedra Świętej Elżbiety. Świątynia została ukończona w XVI wieku i dedykowana Świętej Elżbiecie Węgierskiej – patronce miasta i jednemu z głównych motywów ikonograficznych w kościele. Elżbieta jest znaną świętą, która w XIII wieku żyła na Węgrzech, a jej postać jest czczona przez mieszkańców regionu jako symbol nie tylko duchowości, ale także dobroczynności i miłosierdzia.

Z zewnątrz katedra prezentuje się potężnie dzięki strzelistym wieżom, wielkim oknom witrażowym i detalom wykonanym z kamienia. Skupiając się na tych detalach, nie można pominąć bogato zdobionych portali i rzeźb, które przedstawiają postacie biblijne oraz sceny z życia Świętej Elżbiety. Główna wieża katedry ma 60 metrów wysokości, a z jej szczytu roztacza się niesamowity widok na Koszyce i okoliczne tereny – to jedno z najlepszych miejsc w Koszycach, gdzie można zobaczyć panoramę tego pięknego miasta.

Wnętrze świątyni również jest zachwycające, pełne światła, przestronności i harmonii. Główną część i największy skarb katedry stanowi ołtarz główny, pochodzący z XVII wieku. Warto również zwrócić uwagę na liczne kaplice boczne, z których każda jest wyjątkowa pod względem swojego wystroju. W katedrze znajduje się również cenne witraże przedstawiające sceny z życia Chrystusa, Świętej Elżbiety i innych świętych, które dodają wnętrzu niesamowitej głębi.

Katedra św. Elżbiety

Kościół Trójcy Świętej 

Aby naprawdę zrozumieć znaczenie Kościoła Świętej Trójcy, trzeba cofnąć się do burzliwego XVII wieku. Koszyce w tamtym czasie nie były spokojnym, senym miasteczkiem – to było miejsce, gdzie ścierały się wpływy religijne, polityczne i kulturowe. Przez długi czas dominowali tu protestanci – miasto było bastionem kalwinizmu, co miało bezpośredni wpływ na architekturę, życie społeczne i edukację.

W 1604 roku doszło do dramatycznych wydarzeń: zamordowano trzech katolickich księży jezuitów – Marka Križina, Melchiora Grodzieckiego i Stefana Pongracza. Ich męczeństwo stało się dla katolickiej części społeczeństwa sygnałem, że trzeba odbudować swoją obecność i symbolikę w mieście. W 1671 roku jezuici oficjalnie osiedlili się w Koszycach i to właśnie oni stoją za budową Kościoła Świętej Trójcy. 

Kościół reprezentuje styl barokowy, ale nie ten przesadnie dekoracyjny, jaki znamy na przykład z południowych Włoch czy Bawarii. Mamy tu do czynienia z tak zwanym barokiem jezuickim, czyli bardziej funkcjonalnym, dydaktycznym, skupionym na przekazie religijnym niż na zewnętrznym przepychu. Fasada jest symetryczna, z dwiema wieżami i wyważoną ilością ozdobnych elementów. 

Do środka wychodzimy poprzez portal wejściowy z herbem zakonu jezuitów i inskrypcją. Najważniejszą częścią jest ołtarz główny z przedstawieniem Trójcy Świętej oraz relikwie Trzech Męczenników Koszyckich, będących duchową osią tego miejsca. 

Nie można mówić o Kościele Świętej Trójcy bez wspomnienia o jego powiązaniu z jezuickim kolegium. Obok świątyni znajduje się budynek, który niegdyś pełnił funkcję szkoły średniej, a przez krótki czas nawet akademii. Koszyce miały ambicje stać się stolicą uniwersytecką Górnych Węgier (czyli dzisiejszej wschodniej Słowacji), choć z powodów politycznych i religijnych do tego nie doszło.

Muzeum Wschodniosłowackie

Koszyce są pełne mniej oczywistych atrakcji, które łatwo przegapić, jeśli nie ma się ich na radarze. Jedną z nich jest Muzeum Wschodniosłowackie, które choć działa już od końca XIX wieku, wciąż bywa odkryciem nawet dla tych, którzy do miasta wracają regularnie.

Budynek muzeum, wzniesiony w stylu neorenesansowym pod koniec XIX wieku, już sam w sobie jest wart uwagi. Zaprojektowany specjalnie z myślą o działalności muzealnej, stanowi jeden z nielicznych tego typu obiektów na Słowacji. Elewacja z symetrycznym portykiem, kolumnami i herbem miasta sygnalizuje funkcję instytucji publicznej, a wnętrze zachowało wiele oryginalnych detali: drewniane schody, przestronne korytarze i klasyczne gabloty ekspozycyjne. 

Ekspozycja stała została podzielona na kilka głównych działów tematycznych, które razem tworzą spójną narrację o przeszłości wschodniej Słowacji. Najobszerniejszy i najlepiej zorganizowany jest dział historii miasta i regionu, pokazujący ewolucję Koszyc od czasów średniowiecza aż po wiek XX. Na szczególną uwagę zasługują makiety miasta przedstawiające jego rozwój w różnych okresach historycznych oraz fragmenty wnętrz odtworzone na podstawie oryginalnego wyposażenia.

Kolejną część ekspozycji stanowi dział archeologii, obejmujący znaleziska z epok prehistorycznych, epoki brązu i żelaza, aż po okres wczesnosłowiański. Zobaczymy tutaj narzędzia kamienne, ceramikę, ozdoby i uzbrojenie z wykopalisk prowadzonych w regionie wschodniosłowackim. Warto zatrzymać się przy rekonstrukcjach grobów z epoki brązu oraz przy odtworzonym fragmencie wczesnośredniowiecznej osady – to dobry punkt wyjścia do zrozumienia, jak rozwijała się cywilizacja w tej części Karpat.

Najbardziej rozpoznawalnym i wyjątkowym elementem wystawy stałej jest Złoty Skarb z Koszyc (Košický zlatý poklad). Został on przypadkowo odkryty w 1935 roku podczas remontu budynku przy ulicy Hlavná. W metalowym dzbanie ukryte było 2920 złotych monet pochodzących z XIV-XVII wieku, głównie z obszaru Europy Środkowej. Jest to największy tego typu skarb znaleziony na terenie Słowacji i jeden z największych w Europie. Obecnie znajduje się on w osobnej, specjalnie zabezpieczonej sali, gdzie eksponowany jest w przejrzystych gablotach. Oprócz samych monet, prezentowany jest także oryginalny dzban oraz kontekst historyczny znaleziska, uzupełniony materiałami edukacyjnymi i prostymi multimediami. 

Równie interesujący jest dział sztuki i rzemiosła, prezentujący przykłady lokalnej twórczości od XVIII do XX wieku. Znajdziemy tu sakralne rzeźby i obrazy, elementy architektury drewnianej, tkaniny, zegary, meble i inne przedmioty codziennego użytku o wartości artystycznej. Część ekspozycji skupia się także na działalności lokalnych cechów rzemieślniczych – obejrzymy więc szyldy warsztatów, narzędzia, dokumenty mistrzowskie i przedmioty sygnowane przez koszyckich rzemieślników.

Budynek Wschodniosłowackiego Muzeum

Muzeum Techniki 

Zacznijmy od sekcji poświęconej górnictwu. W podziemiach budynku stworzono realistyczną replikę sztolni górniczej, która pokaże nam w pełni, jak wyglądały warunki pracy pod ziemią. Chodniki wyłożone drewnianymi belkami, realistyczne dźwięki, stare narzędzia i maszyny wydobywcze – to wszystko tworzy unikalny klimat. 

Równie interesująca jest część muzeum poświęcona historii energetyki, w której dowiemy się, jak ludzkość radziła sobie z pozyskiwaniem i przetwarzaniem energii na przestrzeni wieków. Eksponaty pokazują ewolucję od prostych mechanizmów napędzanych wodą czy parą, aż po złożone systemy elektryczne. Stare generatory, panele sterowania, tablice rozdzielcze i transformatorownie robią wrażenie nie tylko swoim wyglądem, ale też rozmiarem.

Muzeum nie zapomniało również o miłośnikach fotografii. Wystawa aparatów fotograficznych zaczyna się od najstarszych, skrzynkowych modeli, a kończy się na nowinkach technologicznych. W tym zawarty jest również sprzęt do wywoływania zdjęć, rzutniki i kamery filmowe. 

Natomiast w dziale zegarmistrzowskim muzeum prezentuje nie tylko zegary kieszonkowe i ścienne, ale również skomplikowane mechanizmy zegarów wieżowych oraz narzędzia, którymi zegarmistrzowie posługiwali się do ich naprawy. Wśród eksponatów znajdziemy również dokładne opisy działania różnych mechanizmów pomiaru czasu.

Na uwagę zasługuje też planetarium i wystawa astronomiczna z ciekawymi modelami ciał niebieskich, dawnymi lunetami, globusami astronomicznymi oraz urządzeniami nawigacyjnymi używanymi przez podróżników i żeglarzy.

Muzeum Lotnictwa w Koszycach

Jest to następny niezwykle ciekawy oddział Muzeum Techniki, znajdujący się tuż obok lotniska, w dzielnicy Barca. Instytucja stanowi przestrzeń pełną realnych maszyn, często w oryginalnym stanie, prezentowanych tak, jakby dopiero co zakończyły swoją służbę. Znajdują się tu zarówno wojskowe myśliwce, jak i samoloty szkoleniowe, śmigłowce oraz cywilne konstrukcje lotnicze. Cała kolekcja muzeum liczy ponad 60 statków powietrznych, z czego niektóre możemy obejrzeć również od środka. 

Wśród najbardziej interesujących maszyn znajdziemy między innymi: MiG-15, MiG-21, MiG-29, czyli charakterystyczne samoloty odrzutowe produkcji radzieckiej, które przez dekady stanowiły trzon lotnictwa wojskowego krajów Układu Warszawskiego. Są też śmigłowce Mi-2 oraz Mi-24, z których ten drugi wyróżnia się masywną sylwetką. Nie brakuje również czechosłowackich konstrukcji takich jak L-29 Delfín i L-39 Albatros, które były szeroko wykorzystywane w szkoleniu pilotów w całym bloku wschodnim.

Muzeum prezentuje też silniki lotnicze, kabiny pilotów, fragmenty wyposażenia pokładowego, mundury oraz szczegółowe plansze i opisy przybliżające rozwój techniki lotniczej w regionie. Duży nacisk położono na lotnictwo Czechosłowacji i Słowacji – nie tylko od strony sprzętowej, ale też w kontekście politycznym i historycznym. Warto wspomnieć, że muzeum posiada także bardzo ciekawą kolekcję samochodów i motocykli.

Przy planowaniu wizyty warto wiedzieć, że muzeum działa sezonowo – zazwyczaj od kwietnia do października. Aktualne godziny otwarcia i ceny biletów warto sprawdzić na stronie internetowej muzeum lub w lokalnych punktach informacji turystycznej. Wejście do muzeum znajduje się niedaleko głównej bramy wjazdowej na teren lotniska.

Dużo samochodów jak na Muzeum Lotnictwa

Muzeum Historii Naturalnej 

Jest to kolejna część Wschodniosłowackiego Muzeum, w której poznamy dzieje naszej Planety. Budynek z zewnątrz nie rzuca się szczególnie w oczy, co może sprawiać wrażenie, że to tylko niewielki oddział muzealny. Tymczasem wnętrze zaskakuje skalą ekspozycji i jej uporządkowaniem. 

Pierwszym, bardzo rozbudowanym działem jest geologia i mineralogia. To jedna z najbardziej wartościowych kolekcji w całym muzeum, gdzie obejrzymy setki okazów skał i minerałów pochodzących głównie z obszaru Słowacji. Wszystko to opatrzone jest dokładnymi opisami (głównie w języku słowackim, ale z podstawowym tłumaczeniem na angielski), a ekspozycja jest logicznie ułożona, dzięki czemu nawet osoby bez wiedzy geologicznej mogą bez trudu zrozumieć, skąd pochodzą prezentowane okazy i jakie mają znaczenie dla regionu.

Kolejnym etapem zwiedzania jest dział paleontologii. Tutaj zobaczymy skamieniałości z różnych epok, od śladów życia w morzach kredowych, przez zęby ryb kopalnych, aż po szczątki roślin z okresów mezozoicznych. Wystawa, choć nie jest ogromna, prezentuje się bardzo estetycznie – zrekonstruowane modele szkieletów, plansze edukacyjne i realistyczne dioramy tworzą obraz dawnych światów, które istniały na terenach dzisiejszej Słowacji. 

Szczególnie interesujący, również dla dzieci i rodzin, jest dział biologii regionalnej, który skupia się na przyrodzie współczesnej – zwierzętach, które można spotkać (lub mogło się spotkać) w słowackich lasach, górach i dolinach. Znajduje się tu wiele spreparowanych zwierząt, a całość jest dobrze oświetlona i przedstawiona w realistycznym kontekście – zwierzęta „umieszczono” w sceneriach imitujących ich naturalne środowisko. Dodatkowo muzeum przygotowało nagrania dźwiękowe i krótkie prezentacje multimedialne, które pozwalają nam lepiej zrozumieć zachowania niektórych gatunków.

Nie możemy też pominąć działu entomologii i botaniki, który mimo niepozornego charakteru potrafi zatrzymać na dłużej. Szczególnie kolekcja owadów jest godna uwagi: zawiera setki starannie opisanych okazów z różnych stron świata. Wśród nich znajdują się również gatunki zagrożone wyginięciem oraz te, które występują jedynie w konkretnych mikroregionach Karpat. Dział botaniczny to przede wszystkim zielniki oraz makiety prezentujące typowe dla regionu rośliny – zarówno leśne, jak i łąkowe.

Dom Rzemiosł (Dom remesiel) 

Podczas zwiedzania Koszyc łatwo możemy zauważyć, że to miasto nie tylko celebruje swoją historię, ale też aktywnie pielęgnuje lokalną kulturę i rzemiosło. Wyraźnie to widać w Domie Rzemiosł mieszczącym się przy Hrnčiarskiej ulicy, znanej także jako „ulica rzemieślników”. 

Ulica Hrnčiarska została zrewitalizowana z myślą o promowaniu dawnych zawodów i przywróceniu jej oryginalnego charakteru. Jest to boczna, krótka uliczka odchodząca od ścisłego centrum i wyróżniająca się na tle innych fragmentów miasta. Znajdują się przy niej warsztaty, sklepy, galerie i właśnie Dom Rzemiosł – instytucja, która skupia się na dokumentowaniu, prezentowaniu i promowaniu tradycyjnych form rzemiosła.

Dom Rzemiosł to nie muzeum w klasycznym sensie, a raczej centrum żywej kultury ludowej, w którym nie tylko zobaczymy efekty pracy rzemieślników, ale także poznamy proces twórczy, dotkniemy materiałów, porozmawiamy z artystami, a nawet spróbujemy swoich sił w podstawowych technikach rękodzielniczych.

Instytucja działa pod opieką organizacji ÚĽUV (Ústredie ľudovej umeleckej výroby – Centrum Rzemiosła Artystycznego), która od dziesięcioleci dokumentuje i wspiera lokalnych twórców ludowych. Celem działalności Domu Rzemiosł jest nie tylko prezentowanie tradycji, ale też ich aktywne zachowanie i przekazywanie, zarówno mieszkańcom, jak i odwiedzającym.

W środku znajdują się stałe i czasowe wystawy, które prezentują tradycyjne techniki rękodzielnicze. Każda wystawa przygotowana jest w sposób zrozumiały i atrakcyjny, z dużą liczbą przykładów. Atutem jest też możliwość obserwowania pracy rzemieślników na żywo, a w określonych godzinach nawet udziału w krótkich pokazach czy warsztatach. 

Na zakończenie polecam odwiedzić sklep z wyrobami lokalnych twórców. Ceny są uczciwe, a jakość wysoka – to nie masówka, tylko autentyczne rzemiosło. 

Ulica Rzemieślników

Więzienie Miklušova väznica 

Zaledwie kilka kroków od głównego placu i ulicy Hrnčiarskiej, znajduje się muzeum o zupełnie innym charakterze niż reszta zabytków w okolicy. Jest to Miklušova väznica – dawne miejskie więzienie, które dziś funkcjonuje jako muzeum historyczne. 

Miklušova väznica to nie tyle pojedynczy budynek, co kompleks dwóch kamienic, które w XVI wieku zostały połączone i zaadaptowane przez miasto na potrzeby funkcji sądowo-więziennej. Swoją nazwę zawdzięcza dawnemu właścicielowi jednej z kamienic – Miklušowi, który sprzedał nieruchomość miastu w 1602 roku. Od tamtej pory obiekt przez ponad 300 lat pełnił funkcję miejskiego aresztu, miejsca prowadzenia procesów, przesłuchań, a nawet wykonywania wyroków śmierci. Dopiero w XIX wieku, wraz z rozwojem nowoczesnych instytucji sądowych, budynek stracił swoje pierwotne znaczenie i został przekazany w ręce muzealne.

Dziś Miklušova väznica działa jako oddział znanego nam Wschodniosłowackiego Muzeum i oferuje jedną z najbardziej nietypowych ekspozycji w mieście, dokładnie pokazującá jak funkcjonowało miejskie więzienie przed setkami lat. Zwiedzanie prowadzi przez ciasne korytarze, schodki, piwnice i sale przesłuchań. 

Na trasie znajduje się między innymi izba przesłuchań, cela więzienna z drewnianymi pryczami, rekonstrukcja gabinetu kata oraz wystawa dawnych narzędzi tortur i kar cielesnych. Przygotowano również przestrzeń poświęconą koszyckim procesom sądowym, z zachowanymi dokumentami, relacjami i przykładami kar, które wymierzano na przestrzeni wieków. Wiele uwagi poświęcono też osobie kata miejskiego, który w dawnych czasach był jedną z ważniejszych, choć społecznie wykluczonych postaci miejskiej struktury.

Natomiast w piwnicy znajduje się karcer, czyli ciemna cela izolacyjna bez okien, gdzie przetrzymywano więźniów skazanych na najcięższe kary. Wrażenie robi także fragment średniowiecznych murów miejskich, który zachował się jako część konstrukcji. 

Kościół Kalwiński 

Podczas spaceru po zabytkowym centrum Koszyc, warto zwrócić uwagę nie tylko na monumentalny Dóm św. Elżbiety, ale również na mniej oczywiste miejsca, które w dyskretny sposób opowiadają historię miasta. Jednym z takich obiektów jest Kościół Kalwiński, położony przy znanej nam ulicy Rzemieślniczej (Hrnčiarskiej), w rejonie znanym jako „dzielnica rzemieślników”. 

Interesujące jest to, że miejsce to nie było od początku planowane jako świątynia. Budynek, który dziś pełni funkcje religijne, został pierwotnie wzniesiony jako wojskowy magazyn. Kalwini nabyli go w 1805 roku, a już w 1811 dokonano jego adaptacji i konsekrowano go jako miejsce kultu. To przykład praktycznego podejścia protestantów do architektury – skromność formy szła tu w parze z funkcjonalnością. Adaptacja również nie była przypadkowa – wspólnota kalwińska przez dziesięciolecia walczyła o swoje miejsce w Koszycach, raz zdobywając, raz tracąc prawo do prowadzenia nabożeństw.

Kościół początkowo zachował formę typowo przemysłowego budynku – prostą, ceglano-kamienną bryłę, pozbawioną dekoracji. Z czasem jednak, w miarę jak wspólnota rosła w siłę, pojawiła się potrzeba nadania mu bardziej reprezentacyjnego charakteru. W 1895 roku przeprowadzono gruntowną przebudowę fasady w stylu neoromańskim. Efektem tych prac jest 48-metrowa wieża, dominująca dzisiaj w panoramie tej części starego miasta.

Ważnym elementem wieży jest metalowy kogut z datą 1589, umieszczony na szczycie wieży. Stanowi on nawiązanie do początków protestanckich tradycji i symbolizuje duchową czujność. Co ciekawe, ten konkretny kogut pochodzi pierwotnie z jednej z wież Katedry św. Elżbiety.

Z kolei wnętrze kościoła różni się wyraźnie od bogato zdobionych katolickich czy prawosławnych świątyń. Dominuje tu surowość formy – białe ściany, drewniane ławy, prosta ambona. Całość utrzymana jest w duchu kalwińskiej zasady skupienia na Słowie Bożym, a nie na ozdobnikach. Co roku w Wielki Piątek odbywa się tu ekumeniczna Droga Krzyżowa, w której udział biorą wierni różnych tradycji chrześcijańskich – jest to jeden z rzadkich przykładów takiej współpracy na Słowacji.

Kościół Kalwiński przy ulicy Rzemieślniczej

Róžová Galéria 

To mniej oczywisty punkt na mapie Koszyc, ale zdecydowanie wart odwiedzenia, zwłaszcza dla miłośników sztuki współczesnej i lokalnych inicjatyw kulturalnych.

Galeria nie ogranicza się tylko do prezentacji malarstwa, a obejrzymy tutaj również fotografie, grafiki, instalacje, a czasem nawet performanse i projekty multimedialne. Duży nacisk położony jest na prezentację twórców lokalnych, choć pojawiają się także nazwiska z Czech, Węgier czy Polski. Róžová Galéria jest bowiem częścią szerszej sieci współpracy kulturalnej, której celem jest wspieranie artystów Europy Środkowo-Wschodniej.

Natomiast wśród wystaw czasowych, prym wiodą instalacje związane z najnowszymi tematami społecznymi, takimi jak ekologia, tożsamość kulturowa czy relacje międzyludzkie.

OC Galéria, położone dosłownie kilka kroków dalej, oferuje też przestrzeń do odpoczynku i posiłku, co jest sporym plusem, jeśli planujemy dalsze zwiedzanie miasta.

Pałac Andrássyego 

Spacerując głównym deptakiem Koszyc, trudno przeoczyć elegancki, neobarokowy budynek o jasnej fasadzie, bogatej w detale architektoniczne. Jest to Pałac Andrássyego, piękna kamienica, która przez ponad sto lat była niemym świadkiem życia miejskiej elity, zmian ustrojów i przemian kulturowych. 

Budynek powstał pod koniec XIX wieku, w 1899 roku, z inicjatywy Dionýza Andrássyego – przedstawiciela znanego i wpływowego węgierskiego rodu arystokratycznego. Rodzina Andrássych miała duże powiązania z polityką i kulturą Austro-Węgier, a Dionýz był znany jako mecenas sztuki i kolekcjoner. Od samego początku pałac pełnił funkcje reprezentacyjne i użytkowe. Na piętrach znajdowały się prywatne apartamenty, natomiast parter od razu został przeznaczony pod ekskluzywną kawiarnię, która szybko zdobyła renomę.

W sierpniu 1899 roku podwoje otworzyła tam kawiarnia prowadzona przez Alojza Szálassyego. Przez kolejne dekady miejsce to stało się jednym z najważniejszych punktów towarzyskich miasta. Spotykali się tu lokalni notable, artyści, dziennikarze, profesorowie i urzędnicy. Kawiarnia była modna, ale nie snobistyczna – przyciągała różnorodne środowiska, łączyła ludzi. W 1911 roku zainstalowano w niej elektryczne oświetlenie, co było wówczas nowinką techniczną.

Ten sielankowy obraz uległ zmianie po II wojnie światowej. W 1950 roku, na fali nacjonalizacji, kawiarnię zamknięto, a w jej miejsce uruchomiono sklep spożywczy o nazwie „Pionier”. Później, w latach 70., funkcjonował tu Dom Potraw – popularne wówczas w całym bloku wschodnim samoobsługowe bary szybkiej obsługi. Było to wówczas miejsce bardziej funkcjonalne niż stylowe, ale wciąż mające swój klimat.

Zmiana ustroju po 1989 roku pozwoliła przywrócić pałacowi jego dawny charakter. Od 1998 roku znów działa w nim cukiernia i kawiarnia, które kontynuują tradycję miejsca spotkań. Współczesne wnętrza nawiązują do klasycznego stylu, ale są dostosowane do współczesnych oczekiwań. Możemy tutaj spędzić spokojną chwilę przy kawie, odpocząć od tłumu i zgiełku, a jednocześnie obserwować życie miasta zza dużych, frontowych okien. 

Jeśli chodzi o samą architekturę, to Pałac Andrássyego jest doskonałym przykładem miejskiego neobaroku końca XIX wieku. Fasada przyciąga wzrok zdobieniami – zwłaszcza maskami, kartuszami i gzymsami, które nadają jej elegancji. Uwagę zwraca także herb rodziny Andrássy – umieszczony centralnie, przypomina o arystokratycznym rodowodzie właściciela. 

Pałac Andrássyego

Koszycki Szlak Sztuki Ulicznej 

Jest to jedno z najbardziej oryginalnych i dynamicznych przedsięwzięć kulturalnych na Słowacji, które zmienia sposób, w jaki myślimy o przestrzeni miejskiej. Zaczęło się na początku XXI wieku, kiedy to lokalne inicjatywy zaczęły wykorzystywać przestrzeń publiczną jako narzędzie komunikacji i wyrazu artystycznego. Kluczową rolę odegrała tu organizacja Street Art Communication, która zapoczątkowała serię międzynarodowych festiwali, zapraszając do Koszyc artystów z całego świata. Dzięki ich pracy, dotychczas szare i niezauważalne mury zamieniły się w ogromne płótna, na których powstały prace pełne metafor, barw i przesłań. 

Co ważne, szlak nie jest sztywno określoną trasą i możemy go eksplorować w sposób zupełnie dowolny, z mapą w ręku lub po prostu podążając za ciekawością. Każdy mural czy instalacja to osobna historia, często osadzona w kontekście społecznym, politycznym lub ekologicznym. Artyści tworzący w ramach projektu nie unikają trudnych tematów i często poruszają kwestie kryzysu klimatycznego, migracji, konsumpcjonizmu, wykluczenia czy tożsamości kulturowej. Ich prace są często zaskakujące, czasem prowokujące, ale zawsze dające do myślenia.

Wśród artystów warto wymienić ESCIF, którego murale znane są z minimalistycznej formy i silnego przekazu, czy Interesni Kazki z Ukrainy, słynącego z surrealistycznych i niezwykle kolorowych kompozycji. Obok nich swoje dzieła prezentują również słowaccy artyści, co daje możliwość zetknięcia się z lokalną sceną artystyczną i poznania jej specyfiki. Co istotne, wiele prac powstaje we współpracy z mieszkańcami, którzy często udostępniają ściany swoich domów, wspierają realizację projektów lub biorą udział w warsztatach.

Koszycki Szlak Sztuki Ulicznej nie wymaga biletu wstępu ani znajomości artystycznych konwencji – wystarczy otwartość na wrażenia i chęć odkrywania miasta od innej strony. Dzięki interaktywnej mapie dostępnej online możemy zaplanować własne trasy, zaznaczyć odwiedzone lokalizacje, a nawet dowiedzieć się więcej o autorach i przesłaniu poszczególnych dzieł. 

Muzeum Transportu (Dopravné múzeum Košice)

Jest to oddział Słowackiego Muzeum Techniki, położony na terenie starej lokomotywowni z XIX wieku. Już sama lokalizacja nadaje temu miejscu autentyczny charakter – zabytkowa infrastruktura kolejowa, zachowane tory, hale i warsztaty przywołują atmosferę czasów, kiedy kolej odgrywała kluczową rolę w rozwoju Koszyc jako ważnego węzła komunikacyjnego. 

Główna część ekspozycji mieści się w dużym budynku hali parowozowni oraz na przyległym terenie zewnętrznym. Na zewnątrz ustawiono lokomotywy parowe, spalinowe i elektryczne, które w przeszłości obsługiwały różne trasy na terenie Słowacji. Wiele z nich to pojazdy wycofane z użytku w drugiej połowie XX wieku, jak i również wagony pasażerskie, towarowe czy specjalistyczne.

Z kolei wewnątrz obejrzymy bogatą kolekcję urządzeń sygnalizacyjnych, tablic rozkładów jazdy, biletów, lamp kolejowych, mundurów pracowników kolei oraz modeli kolejowych. Jest też duża kolekcja modeli pociągów, makiety torów, a nawet elementy dawnych kas biletowych i stanowisk dyżurnych ruchu. Wszystko to tworzy przekrojową narrację o rozwoju transportu kolejowego na Słowacji.

Jednakże, muzeum nie ogranicza się tylko do kolei. Znajduje się tu także część poświęcona drogowemu i miejskiego transportowi, w tym ekspozycja dawnych autobusów, ciężarówek i samochodów osobowych produkowanych na terenie Czechosłowacji (Škody, Pragi, Tatry). Obejrzymy tutaj także motocykle, rowery, silniki oraz urządzenia diagnostyczne używane w warsztatach. 

Parowóz w muzeum

Zamek w Krásnej Hôrce 

Położony w regionie Koszyc, Zamek Krásna to idealny przykład pięknej, choć nieco zapomnianej twierdzy, która pozwala poczuć atmosferę średniowiecza, renesansu i baroku w jednym. Choć nie jest tak powszechnie znany jak inne słowackie zamki, to jego unikalny charakter i malownicze położenie czynią go interesującym punktem na turystycznej mapie tego kraju.

Najwcześniejsze wzmianki o zamku pochodzą z 1333 roku, kiedy to jego właściciele, znani jako Móriczowie, zaczęli rozbudowywać już wcześniej istniejącą twierdzę, nadając jej bardziej solidną formę. Z kolei w XVII i XVIII wieku rodzina Andrássy uczyniła z zamku symbol prestiżu i potęgi swego rodu. Miejsce to stało się jednym z głównych punktów na mapie ówczesnej Słowacji, nie tylko z powodu swojej funkcji obronnej, ale także jako miejsce organizacji ważnych wydarzeń kulturalnych i spotkań arystokracji.

Dziś Zamek Krásna jest jednym z najlepiej zachowanych zamków obronnych na Słowacji. Zwiedzanie zamku odbywa się zazwyczaj z przewodnikiem, który opowie nam wiele ciekawych faktów na temat historii samego obiektu, jak i regionu, w którym się znajduje. 

Jednym z najpiękniejszych elementów zamku jest wieża, która dominuje nad resztą budowli. Z jej szczytu rozciąga się przepiękny widok na okoliczne lasy i wzgórza, które były częścią historycznych terenów łowieckich. Na szczególną uwagę zasługują także szerokie dziedzińce, które w czasach świetności zamku były miejscem organizacji różnych wydarzeń, zarówno kulturalnych, jak i wojskowych.

Wnętrza zamku także nie pozostają bez wpływu na zwiedzających. Mieści się tam interesująca kolekcja eksponatów związanych z jego historią, w tym meble, obrazy, portrety oraz rodzinne pamiątki właścicieli, które pozwalają na lepsze zrozumienie codziennego życia w czasach, kiedy zamek był jeszcze pełną życia rezydencją.

Zamek Krásna znajduje się także w pobliżu Parku Narodowego Slovenský Kras, będącego jednym z najpiękniejszych rejonów przyrodniczych w Słowacji. To miejsce pełne jaskiń, wąwozów, wapiennych formacji skalnych i unikalnych roślin, które przyciągają miłośników przyrody oraz turystyki pieszej i rowerowej.

Zamek jest też miejscem organizacji różnych wydarzeń kulturalnych, takich jak wystawy, koncerty czy rekonstrukcje historyczne.

Rezerwat przyrody Dreveník

Podczas pobytu w Koszycach polecam poświęcić dzień na wycieczkę poza miasto i odwiedzić Rezerwat przyrody Dreveník – wapienny masyw położony nieopodal miejscowości Žehra, tuż obok Spiskiego Zamku, około 70 kilometrów na zachód od Koszyc. 

Dreveník to jedno z największych i najbardziej charakterystycznych stanowisk krasowych na Słowacji. Cały obszar objęto ochroną już w 1954 roku ze względu na unikalne formy geologiczne oraz bogactwo flory i fauny. Całość zbudowana jest z wapieni jurajskich, które w wyniku działania wody i wiatru utworzyły ciekawe formy: głębokie szczeliny, skalne okapy, małe jaskinie oraz rozległe płaskowyże z naturalnymi tarasami. 

Ścieżki prowadzące przez rezerwat nie są trudne technicznie, choć momentami kamieniste i wymagające ostrożności, szczególnie po deszczu. Nie ma tu tłumów, zorganizowanych grup ani rozbudowanej infrastruktury. W zamian otrzymujemy możliwość spokojnego przemieszczania się w otoczeniu przyrody i skał, gdzie z dużym prawdopodobieństwem spotkamy jedynie kilku innych turystów lub wspinaczy.

Wspinaczka to druga twarz Dreveníka. Na południowych i zachodnich zboczach masywu wyznaczono dziesiątki dróg wspinaczkowych o różnym stopniu trudności. Wspinaczka odbywa się na własną rękę – nie ma tu wypożyczalni sprzętu ani oficjalnego zaplecza szkoleniowego, ale dzięki solidnej skale i dogodnemu dojazdowi, rejon ten cieszy się dobrą opinią wśród lokalnych pasjonatów.

Rezerwat ma również znaczenie historyczne. W jego obrębie archeolodzy odkryli ślady osadnictwa z epoki kamienia, a w niektórych jaskiniach znaleziono pozostałości po wczesnych mieszkańcach tego regionu. Dreveník był zamieszkany już tysiące lat temu, co czyni go nie tylko miejscem przyrodniczym, ale też jednym z punktów na mapie słowackiego dziedzictwa kulturowego. Dziś ślady te nie są widoczne dla zwykłego turysty, ale świadomość obecności dawnych cywilizacji dodaje miejscu kontekstu i głębi.

Pod względem przyrodniczym Dreveník jest szczególnie interesujący wiosną i latem, kiedy kwitną ciepłolubne rośliny – w tym rzadkie gatunki storczyków i ziół charakterystycznych dla podłoża wapiennego. Występują tu również liczne gatunki motyli, jaszczurek i ptaków. Wędrówka przez rezerwat to świetna okazja, by zaobserwować typową dla tej części Słowacji roślinność stepową i skalną, która na pierwszy rzut oka może wydawać się skromna, ale przy bliższym spojrzeniu okazuje się bardzo zróżnicowana.

Potok w na terenie rezerwatu

Spiski Zamek (Spišský hrad)

Zaraz obok Rezerwatu Dreveník, w zasięgu kilkunastominutowego spaceru, znajduje się jedna z najważniejszych atrakcji wschodniej Słowacji – Spiski Zamek (Spišský hrad). Zamek należy do największych tego typu obiektów w Europie Środkowej. Na przestrzeni wieków zamek pełnił funkcję fortecy obronnej, rezydencji i siedziby urzędników królewskich.

Wejście na teren zamku prowadzi przez dolną część kompleksu, gdzie możemy zobaczyć między innymi dawne mury obronne i fragmenty gospodarczej zabudowy. Dalej ścieżki prowadzą do górnej części zamku, skąd rozpościera się rozległy widok na okoliczne wzgórza i wsie regionu Spiszu. Przechodząc przez kolejne poziomy twierdzy, mijamy stare mury, pozostałości wież strażniczych, dziedzińce i fundamenty kaplicy. W sezonie turystycznym część wnętrz jest przystosowana do zwiedzania – możemy wejść do niewielkiego muzeum prezentującego historię zamku, uzbrojenie, codzienne życie średniowiecznych mieszkańców, a także kopie dokumentów i pieczęci.

Na szczególną uwagę zasługuje również kontekst kulturowy i historyczny Spiskiego Zamku. Obiekt znajduje się na liście UNESCO od 1993 roku, jako część zespołu zabytkowego obejmującego także pobliską miejscowość Žehra z gotyckim kościołem oraz historyczne miasto Lewocza. Wszystkie te miejsca tworzą wspólnie mozaikę dziedzictwa regionu Spiszu – dawnego pogranicza węgiersko-słowackiego, o bogatej historii, mieszance kultur i długim trwaniu tradycji miejskiej i szlacheckiej.

Z praktycznego punktu widzenia zwiedzanie zamku nie jest trudne, ale warto przygotować się na kilka rzeczy. Trzeba liczyć się z podejściem pod górę – około 10-15 minut spaceru z parkingu w Spiskim Podhradzie. Szlak jest utwardzony, ale miejscami stromy. Na terenie zamku nie ma restauracji, choć przy wejściu można czasem znaleźć budki z przekąskami i napojami. W sezonie (od kwietnia do października) zamek jest otwarty codziennie, poza sezonem godziny otwarcia są ograniczone. 

Zamek Spiski