Marsylia – Miasto, które gra na innych zasadach

Port Stary (Vieux-Port)

Zacznijmy jednak od nazwy “Lacydon”. Dziś to słowo nieczęsto pada w codziennych rozmowach Marsylian, choć jego znaczenie wyznaczyło kierunek całej historii tego właśnie miasta. Zanim Marsylia stała się tym z czego ją znamy, była naturalną zatoką, chronioną przez skaliste brzegi i wzgórza, idealną do cumowania niewielkich greckich statków. Fokejczycy dotarli tu około 600 roku p.n.e., a zatoka, którą wybrali na swoją nową osadę, otrzymała nazwę Lacydon. Właśnie ona dała początek Marsylii.

Współczesny Vieux-Port to spadkobierca Lacydonu, ale nie tylko geograficznie. Spacerując dziś po nabrzeżu Starego Portu, polecam zwrócić uwagę na Jardin des Vestiges. Jest to fragment archeologiczny, w którym obejrzymy pozostałości dawnego portu z czasów greckich i rzymskich: basen cumowniczy, resztki murów obronnych, brukowane drogi, ślady po antycznych dokach. Są tam też fragmenty amfor i narzędzi portowych. Niewiele miast Europy może pochwalić się takim świadectwem nieprzerwanego życia portowego od ponad dwóch i pół tysiąca lat.

Warto też wspomnieć o tym, że choć nazwa „Lacydon” wyszła z codziennego użycia, to nadal pojawia się w tekstach naukowych, literaturze, lokalnych opowieściach. Dla niektórych marsylczyków, zwłaszcza tych starszych i bardziej związanych z historią miasta, to określenie ma wręcz emocjonalne znaczenie. Jest symbolem „prawdziwej Marsylii”, tej sprzed gentryfikacji, sprzed boomu turystycznego, sprzed nowoczesnych inwestycji.

Fortyfikacje Starego Portu

Katedra La Major (Cathédrale Sainte-Marie-Majeure) 

Stojąc tuż nad linią portu, świątynia wyróżnia się nad otoczeniem swoimi proporcjami i piękną architekturą. Katedra powstała w połowie XIX wieku tuż obok pozostałości znacznie starszej katedry, zwanej Vieille Major, której fragmenty nadal możemy zobaczyć obok nowej struktury. Starożytne fundamenty przypominają o początkach chrześcijaństwa w regionie, sięgających IV wieku, a ogromna, XIX-wieczna konstrukcja obrazuje ambicje Marsylii z czasów Drugiego Cesarstwa.

Fasada świątyni jest złożona z naprzemiennie układanych pasów białego kamienia z Calissanne i zielonkawo-szarego z Florencji, przypominając przez to bardziej architekturę Sycylii czy Konstantynopola niż Paryża czy Lyonu. Co ciekawe, jest to zamierzony efekt, ponieważ katedra ma odzwierciedlać międzynarodowy charakter Marsylii jako miasta portowego, będącego przez wieki pomostem między Europą, Afryką i Bliskim Wschodem.

Również przestrzeń wokół La Major nie jest przypadkowa. Katedra stanęła na granicy dawnej dzielnicy portowej i starego miasta, w miejscu, gdzie krzyżują się główne drogi morskie i lądowe. Ponadto z jednej strony mamy nowoczesne konstrukcje jak MuCEM (Muzeum Cywilizacji Europy i Morza Śródziemnego), a z drugiej kameralne i czasem chaotyczne uliczki Le Panier, jednej z najstarszych dzielnic miasta.

Wnętrze katedry nie mniej zasługuje na szczególną uwagę. Nie jest to przestrzeń pełna gotyckich łuków czy witraży. Zamiast tego dominują tu monumentalne kopuły, które bardziej przywodzą na myśl wschodnie bazyliki niż zachodnioeuropejskie kościoły. Dekoracje układają się w kompozycję, która bardziej zaprasza do skupienia niż podziwu. Tutaj każdy detal wydaje się mieć swoje miejsce, a powtarzające się motywy geometryczne, mocne piony i przestrzeń, która daje poczucie trwałości. 

Na uwagę zasługują też detale – wiele osób przechodzi obok nich obojętnie, ale warto się zatrzymać i przyjrzeć z bliska. Fasada kryje w sobie sceny biblijne, motywy roślinne i geometryczne. Marmurowe podłogi tworzą misterne wzory, które prowadzą spojrzenie w głąb nawy głównej, a w bocznych kaplicach możemy znaleźć niemal zapomniane epitafia pozostawione przez wiernych z przeszłości.

Główna nawa w Katedrze La Major

Le Panier 

To nie dzielnica, do której się po prostu „idzie zwiedzać”. To miejsce, do którego się trafia – czasem przypadkiem, czasem z polecenia, ale zawsze z zaskoczeniem. Położona tuż obok Starego Portu, na pierwszy rzut oka nie wygląda na nic szczególnego. Niewysokie, dość zniszczone budynki, wąskie uliczki, w których trzeba uważać, by nie zderzyć się z pędzącym skuterem. Ale wystarczy zrobić kilka kroków wgłąb i człowiek nagle znajduje się w przestrzeni, która żyje własnym rytmem – powolnym, nieoczywistym, jakby poza czasem.

To najstarsza dzielnica Marsylii i jedno z tych miejsc, gdzie historia nie została zamknięta w muzeum, tylko po prostu dzieje się dalej. Grecy założyli tu pierwszą osadę ponad 2600 lat temu, potem byli Rzymianie, średniowieczne rzemiosło, kolonialna migracja, wojna, odbudowa, bieda, powolna rewitalizacja. Dziś Le Panier to konglomerat warstw, z których żadna nie została do końca zamalowana ani zatarła tej poprzedniej. Spacerując uliczkami, można się cofnąć w czasie – nie przez daty na tabliczkach, ale przez sposób, w jaki to miejsce funkcjonuje: krzywo, głośno, niespiesznie.

To dzielnica, w której wciąż mieszkają ludzie, dla których Marsylia to codzienność, a nie cel podróży. Przez okna słychać rozmowy, z balkonów zwisają kolorowe ubrania, w przejściach między budynkami bawią się dzieci. Co chwilę mija się kogoś z torbą zakupów, rowerzystę z baguette pod pachą, psa na luzie bez smyczy. Le Panier nie jest wypolerowaną atrakcją turystyczną. Nie próbuje udawać ani Paryża, ani Nicei. Nie próbuje nawet udawać „ładnej dzielnicy”. I właśnie dlatego robi takie wrażenie – bo nie udaje niczego.

Widać to zresztą na murach – dosłownie. Uliczki Le Panier to jedna wielka, niesformalizowana galeria sztuki ulicznej. Murale, graffiti, szablony, nalepki, kolaże – na każdym kroku coś innego, czasem tylko jedno słowo, czasem cała ściana opowieści. Niektóre prace znikają po tygodniu, inne tkwią tu od lat. Można spędzić pół dnia, idąc od jednej ściany do drugiej i nie nudząc się ani przez chwilę. I choć street art pojawił się w tej dzielnicy już dawno, to nigdy nie stracił swojej surowości. To nie są murale robione na zamówienie miasta czy sponsora – to głos ulicy, często ironiczny, buntowniczy, czasem po prostu dziwny.

Pomiędzy tym wszystkim – warsztaty. Małe sklepy, których nie znajdziesz w żadnym przewodniku. Pracownie ceramiki, manufaktury mydła, sklepy z lokalnym designem, introligatorzy, ilustratorzy, kaligrafowie. Rękodzieło to słowo klucz – nie chodzi tu o folklor dla turystów, tylko o realne, miejskie rzemiosło. Wejście do takiego sklepu to często nie tylko zakupy, ale też rozmowa, wymiana spojrzeń, czasem nawet opowieść o tym, jak coś powstało. To doświadczenie, które zostaje w pamięci znacznie dłużej niż sama rzecz.

Zresztą, zakupy to nie jedyny powód, żeby się tu zatrzymać. W Le Panier dobrze się po prostu bywa. Siedzi się na schodkach, pije się kawę w jednej z małych kawiarni – takich, gdzie espresso kosztuje euro trzydzieści, a podaje je właściciel, który zna wszystkich sąsiadów. Nie ma modnych neonów, roślin w makramie i matcha latte. Jest prosto i autentycznie. Czasem też chaotycznie – ale taki właśnie jest urok tego miejsca. Tutaj nic nie jest wystudiowane. Ludzie są głośni, ulice czasem brudne, schody krzywe, ale wszystko żyje. To nie muzeum. To dzielnica, która się nie zamyka po 18:00.

I to jest właśnie w Le Panier najbardziej fascynujące. Nie chodzi o zabytki, choć są – jak barokowa Vieille Charité z arkadowym dziedzińcem i kopułą, jak Cathedrale de la Major z białymi pasami przypominającymi lukrecję. Nie chodzi o atrakcje, bo te są dodatkiem. Chodzi o klimat, którego nie da się kupić ani podrobić. Chodzi o mieszankę języków, ludzi, zapachów, historii. O to, że możesz wejść w uliczkę, która nie wygląda na nic szczególnego, i nagle znaleźć się w miejscu, które zapamiętasz na zawsze – nie dlatego, że było piękne, ale dlatego, że było prawdziwe.

Le Panier nie stara się być Marsylią z obrazka. To raczej Marsylia, która nie przeprasza za swoje kanty. Jeśli szukasz miejsca, w którym nic nie jest oczywiste, ale wszystko ma sens, jeśli da się mu szansę – to właśnie tutaj. Po prostu wejdź, idź przed siebie, skręcaj intuicyjnie i pozwól tej dzielnicy pokazać Ci siebie. Bez planu, bez mapy, bez oczekiwań. A potem wróć – bo Le Panier nie da się ogarnąć za pierwszym razem.

Le Panier jest pełna sztuki graffiti

Fort Saint-Jean

Choć obecna konstrukcja fortu pochodzi z XVII wieku, samo miejsce od wieków miało strategiczne znaczenie. Już w czasach starożytnych Grecy i Rzymianie korzystali z naturalnego portu, jaki tworzyła zatoka Marsylii. W średniowieczu na miejscu dzisiejszego fortu znajdowała się komandoria Zakonu Joannitów (Rycerzy św. Jana), którzy pełnili tu funkcje zarówno religijne, jak i militarne. Budowali, szkolili, leczyli, ale też kontrolowali handel i ruch morski.

Wszystko zmieniło się w XVII wieku, kiedy Ludwik XIV „Król Słońce” postanowił utemperować samowolkę prowincjonalnych miast. Marsylia miała silne tradycje republikańskie i chętnie stawiała opór królewskim rozkazom. Żeby to ukrócić, Ludwik nakazał budowę dwóch fortów: Saint-Nicolas (po drugiej stronie portu) i Saint-Jean. Oficjalnie po to żeby bronić miasta przed atakami z morza, a faktycznie by mieć miasto na oku i w razie czego… uciszyć. Co ciekawe, działa fortu skierowane były nie w stronę morza, lecz w stronę miasta.

Z czasem fort przestał być aktywnie wykorzystywaną twierdzą. Służył jako koszary, więzienie, magazyn wojskowy. W czasie II wojny światowej zajęli go Niemcy, którzy urządzili tu skład amunicji. Gdy w 1944 roku podjęli decyzję o wycofaniu się z Marsylii, to wysadzili część konstrukcji, doprowadzając do poważnych zniszczeń. Po wojnie fort popadł w zapomnienie i dopiero pod koniec XX wieku rozpoczęto jego rekonstrukcję, która zakończyła się w 2013 roku, kiedy Marsylia została Europejską Stolicą Kultury. 

Obecnie fort to wielowarstwowa przestrzeń: część historyczna, część muzealna i część ogólnodostępna. Nie ma tu jednego „wejścia głównego” ani ścisłej trasy zwiedzania – możemy się przemieszczać swobodnie, eksplorując dziedzińce, tarasy, wieże, podziemne przejścia. Wiele osób przychodzi tu nie tyle dla zabytków, co dla atmosfery.

Wśród najciekawszych punktów warto wymienić Wieżę Króla René (Tour du Roi René), XV-wieczną konstrukcję, pierwotnie służącą do obrony portu. Jej nazwa pochodzi od René Andegaweńskiego – króla Neapolu i Prowansji, który swoim czasem rezydował w Marsylii.

Polecam również obejrzeć Kaplicę św. Jana, będącą pozostałością po średniowiecznej komandorii joannitów oraz piękne ogrody śródziemnomorskie pełne roślin typowych dla basenu Morza Śródziemnego. Miejsce to pozwala odpocząć i uciec od zgiełku portu.

.

MuCEM (Musée des Civilisations de l’Europe et de la Méditerranée) 

Jest to integralna część Fortu Saint-Jean, połączona efektowną kładką. Geneza muzeum sięga lat 90., gdy we Francji toczyły się debaty o tożsamości narodowej, roli migracji i historii kolonializmu. W tym kontekście pojawiła się idea stworzenia muzeum, które nie opowiadałoby jedynie o przeszłości Francji, ale pokazywałoby relacje i wymiany między cywilizacjami śródziemnomorskimi.

Projekt nabrał rozpędu, gdy Marsylia została wybrana Europejską Stolicą Kultury 2013. MuCEM miało być jej symboliczną perłą – otwartym miejscem dialogu i refleksji. Główna bryła to prostopadłościan stojący na wodzie, opleciony ażurową, betonową fasadą przypominającą koronkę albo plątaninę korzeni. Z kolei wnętrze to labirynt: rampy, mosty, tarasy, schody, przestrzenie otwarte i zamknięte. 

Zbiory muzeum liczą setki tysięcy przedmiotów, a do tego dochodzą multimedia, filmy dokumentalne, nagrania dźwiękowe, zdjęcia i relacje świadków historii. Jednak kluczową wartością MuCEM nie są same eksponaty, tylko sposób ich opowiadania.

Tematy wystaw (stałych i czasowych) często krążą wokół migracji i uchodźstwa (z różnych epok), religii i ich wpływu na społeczeństwo, roli kobiet w świecie śródziemnomorskim czy też kolonializmu i jego konsekwencji. Przy tym nie brakuje również tematów codziennych, przykładowo dotyczących jedzenia czy też ubioru.

Choć MuCEM cieszy się ogromnym uznaniem, nie jest wolne od kontrowersji. Krytycy często wskazywali że budowa pochłonęła gigantyczne koszty (ponad 200 mln euro), jak i również fakt że muzeum często unika politycznego komentarza mimo poruszania gorących tematów, Z drugiej strony wiele osób uważa, że brak jednoznacznych ocen jest zaletą, bo pozwala widzowi samodzielnie interpretować przekaz.

Interesująca fasada MUCEM

Fort Saint-Nicolas 

Jak wcześniej wspomniałem, po drugiej stronie portu stoi Fort Saint-Nicolas, masywna warownia stojąca u wejścia do starego portu, z kamienną twarzą odwróconą nie tyle ku morzu, co… ku samemu miastu, tak samo jak Fort Saint-Jean. Fort został zbudowany w XVII wieku, na polecenie Ludwika XIV, który najwyraźniej uznał, że lepiej trzymać rękę na pulsie w nieco zbyt samodzielnym i temperamentnym mieście. 

Oficjalnie chodziło o wzmocnienie obronności miasta i portu, ale nie trzeba być znawcą strategii wojskowej, żeby zauważyć pewien szczegół: większość armat fortu była skierowana nie w stronę Morza Śródziemnego, ale… w stronę dzielnic mieszkalnych Marsylii. To nie był przede wszystkim bastion przeciw zagrożeniom zewnętrznym, a raczej narzędzie kontroli wewnętrznej, architektoniczny wykrzyknik absolutyzmu królewskiego.

Architektura fortu robi wrażenie swoją surowością i funkcjonalnością. Potężne mury, geometryczne bastiony, labirynt przejść, schodów i punktów obserwacyjnych – wszystko podporządkowane wojskowemu porządkowi. Budowa zajęła kilka lat, a koszty pokryli podatnicy i ogólnie rzecz biorąc, to właśnie Saint-Nicolas, a nie Saint-Jean odegrał bardziej kontrowersyjną rolę w relacjach między Paryżem a Marsylią.

Z biegiem lat fort przechodził różne fazy: był wykorzystywany jako koszary, więzienie, magazyn. Przetrwał rewolucję, wojny i przemiany ustrojowe, aż w końcu stracił pierwotne znaczenie militarne. Dzisiaj funkcjonuje jako miejsce otwarte z częstymi wydarzeniami plenerowymi. Polecam wejść na mury, przysiąść z widokiem na port, popatrzeć na łodzie, na miasto, które wciąż żyje swoim rytmem z duchem niezależności.

.

Ogrody i Pałac Pharo 

Nieco obok fortu znajdują się Ogrody Pharo (Jardins du Pharo) – idealne miejsce na kontynuację spaceru. Jest to miejski park, który nie sili się na atrakcje w stylu lunaparku, ale oferuje coś, co w podróży często okazuje się bezcenne: prostą przyjemność przebywania w dobrze zaprojektowanej, otwartej przestrzeni.

Ogrody przylegają do Pałacu Pharo – monumentalnej rezydencji zbudowanej w XIX wieku dla Napoleona III. Cesarz nigdy nie zamieszkał na stałe w tym miejscu, ale sam fakt, że zdecydował się postawić pałac właśnie tutaj, mówi wiele o charakterze tej lokalizacji. Wzniesienie z widokiem na port, Morze Śródziemne i w kierunku starego miasta od razu zostało uznane za strategiczne i reprezentacyjne. Z kolei po śmierci cesarza, Pałac Pharo został przekazany miastu Marsylia przez cesarzową Eugenię, wdowę po Napoleonie III, jako dar dla mieszkańców. 

Pałac Pharo (Palais du Pharo) to jeden z tych obiektów, które mają więcej niż jedno oblicze. Trochę pałac, trochę centrum konferencyjne, trochę symbol ambicji Napoleona III. W połowie XIX wieku Napoleon III postanowił, że Marsylia zasługuje na reprezentacyjną cesarską rezydencję. Nie była to jednak decyzja czysto estetyczna. Marsylia miała wówczas ogromne znaczenie gospodarcze i strategiczne, jako okno Francji na kolonie i świat śródziemnomorski. Zbudowanie pałacu miało być więc gestem politycznym, świadectwem obecności władzy centralnej na południu kraju.

Wybrano miejsce idealne: wzniesienie na skraju cypla, u wejścia do starego portu. Widoczny z morza i z dużej części miasta, Pałac Pharo miał być wizytówką nowoczesnej, cesarskiej Francji. Budynek prezentuje się dostojnie – długi, trójskrzydłowy korpus z czerwonym dachem, symetryczna fasada, surowy styl drugiego cesarstwa, w którym funkcjonalność spotyka się z reprezentacją.

Mimo że wszystko zostało przygotowane na przyjęcie cesarskiej pary, Napoleon III nigdy na dłużej nie zamieszkał w pałacu. Traktował go raczej jako punkt reprezentacyjny i miejsce, gdzie mógł zatrzymać się podczas wizyt na południu. Po jego upadku, pałac mieścił między innymi szkołę medyczną, bibliotekę oraz instytuty naukowe, a dzisiaj działa tu prestiżowe centrum konferencyjne Palais du Pharo, wykorzystywane do spotkań naukowych, biznesowych i międzynarodowych wydarzeń. 

Na tle innych europejskich rezydencji królewskich czy cesarskich Pałac Pharo może wydawać się skromny. Prostota formy, solidność i dobra lokalizacja sprawiają, że budynek nie dominuje otoczenia, ale dobrze się z nim komponuje. Od strony ogrodu, fasada otwiera się na przestrzeń i wodę, co podkreśla jego reprezentacyjny charakter.

Pałac Pharo

Bazylika Notre-Dame de la Garde 

Świątynia znajduje się na wzgórzu, od którego wzięła też imię. Jeśli zdecydujemy się pójść pieszo, czeka nas przyjemna, choć miejscami stroma wędrówka przez ulice pełne marsylskiego życia. Możemy też wybrać turystyczny pociąg z Vieux-Port, ale z pominięciem klimatycznej wędrówki. 

Notre-Dame de la Garde przez mieszkańców jest nazywana „La Bonne Mère”, czyli „Dobra Matka” i od wieków stanowi jeden z najważniejszych symboli Marsylii. Wzniesiona w drugiej połowie XIX wieku, zbudowana została na ruinach dawnej kapliczki, w miejscu, gdzie niegdyś stacjonowała wieża obserwacyjna i artyleryjska. Neobizantyjski styl bazyliki wyróżnia się złoceniami, mozaikami, ozdobnymi łukami i wielobarwnym marmurem. Natomiast na szczycie wieży wznosi się jeden z najbardziej rozpoznawalnych punktów Marsylii – ogromna, pozłacana figura Maryi z Dzieciątkiem, która jakby dogląda miasta. 

Wewnątrz dominuje światło, kolor i detal. Mozaiki pokrywają niemal każdą wolną powierzchnię na sklepieniach, ścianach, apsydach. Nie sposób pominąć również eksponowanych modeli statków zawieszonych przy sklepieniach i w bocznych nawach. To ex-voto, czyli wotum dziękczynne ofiarowane przez marynarzy i ich rodziny. W niektórych przypadkach są to misternie wykonane miniatury, w innych  fotografie, tabliczki z nazwiskami, a nawet fragmenty ubrań czy medalików. Natomiast wokół bazyliki rozciąga się duży taras, z którego widać port, wzgórza L’Estaque, masyw Calanques, a także wyspy archipelagu Frioul i twierdzę Château d’If. 

Ołtarz główny bazyliki Notre-Dame de la Garde 

Musée Cantini 

Muzeum specjalizuje się w sztuce XX wieku i robi to z dużym wyczuciem. Nie jest to muzeum z gigantycznymi kolekcjami, a raczej przestrzeń intymna i skupiona. Nazwiska takie jak Picasso, Miró, Max Ernst czy André Masson pojawiają się na ścianach nie jako fetysze znanych marek, ale jako elementy większej opowieści o zmianach w sztuce i sposobie widzenia świata.

Szczególnie mocno zaakcentowany jest tu nurt surrealizmu. To jedno z tych miejsc, w których możemy naprawdę zrozumieć, jak bardzo był to ruch zrodzony z potrzeby przekraczania granic, nie tylko estetycznych, ale też społecznych, psychologicznych, czasem politycznych. Obrazy, rzeźby, grafiki i kolaże opowiadają o świecie snu, wyobraźni i podświadomości, przez to prowokując raczej do osobistego dialogu niż do zachwytu. 

Obok wielkich nazwisk znajdziemy tu także twórców mniej znanych, często lokalnych, którzy wpisali się w marsylską i prowansalską scenę artystyczną. Musée Cantini wyróżnia się na tle innych instytucji tym, że nie chce być kolejną kopią Centre Pompidou ani mini-Luwrem, a zamiast tego buduje swoją tożsamość wokół miejsca, w którym się znajduje. Widać to także w wystawach czasowych, które nierzadko sięgają po tematy trudne, eksperymentalne, czasem marginalizowane.

.

Parc Borély 

Jest to wymarzone miejsce, aby odpocząć od zgiełku miasta i złapać oddech wśród zieleni. Parc Borély znajduje się w południowej części Marsylii, niedaleko plaż Prado. Stanowi klasyczny przykład XIX-wiecznego parku miejskiego, zaprojektowanego z rozmachem i wyraźnym dążeniem do estetycznej harmonii. Park łączy elegancję ogrodów francuskich, swobodę krajobrazu angielskiego i subtelność inspiracji orientalnych. 

W sercu parku znajduje się okazały Pałac Borély – dawna rezydencja arystokratycznej rodziny, obecnie mieszcząca Musée des Arts Décoratifs, de la Faïence et de la Mode. To ciekawe miejsce dla tych, którzy interesują się historią wnętrz, modą i rzemiosłem artystycznym. Pałac stanowi też architektoniczną dominantę całego założenia ogrodowego – klasycystyczna fasada pięknie kontrastuje z bujną roślinnością otaczających go ogrodów.

Nie można też pominąć rozbudowanego systemu wodnego parku – sztuczne jezioro, kanały, fontanny i niewielkie mostki tworzą malowniczą przestrzeń do spacerów. Możemy tu wypożyczyć łódkę i spokojnie popłynąć po jeziorku, obserwując kaczki, łabędzie i leniwe życie miejskich ptaków. .

Na uwagę zasługuje też Ogród Botaniczny, stanowiący integralną część parku. To przestrzeń bardziej kameralna, z wydzielonymi sekcjami tematycznymi – od śródziemnomorskich roślin, przez egzotyczne gatunki z Azji i Ameryki Południowej, aż po ogród japoński. Ten ostatni, stworzony we współpracy z japońskimi ogrodnikami, zachwyca prostotą i symbolicznym układem przestrzennym. 

Parc Borély znajduje się kilka minut spacerem z plaży. Na jego kulinarnej mapie warto zaznaczyć kilka punktów gastronomicznych. W sezonie działają tu mobilne kawiarenki, serwujące kawę, lemoniadę i lekkie przekąski. W pobliżu znajduje się również kilka restauracji, zarówno prostych bistro, jak i bardziej wykwintnych lokali.

Pałac Borély

Jak już wspomniałem, spacerując po rozległych alejach Parc Borély, trudno przeoczyć elegancki pałac wznoszący się pośrodku ogrodów. To dawny XVIII-wieczny zamek rodziny Borély, a dziś siedziba Musée des Arts Décoratifs, de la Faïence et de la Mode – muzeum łączącego w sobie trzy różne, ale doskonale współgrające ze sobą dziedziny: sztukę użytkową, ceramikę i modę.

Muzeum prezentuje zbiory sięgające kilku stuleci, a kolekcja ceramiki i fajansu uchodzi za jedną z ciekawszych w południowej Francji. Obejrzymy tutaj zarówno delikatne naczynia stołowe, jak i bogato zdobione elementy dekoracyjne, które w przeszłości zdobiły wnętrza marsylskich domów i pałaców. Wystawy są przygotowane z dbałością o szczegóły, często zestawiając dawne przedmioty z nowoczesnymi interpretacjami rzemiosła, co pozwala lepiej zrozumieć, jak zmieniały się gusta i potrzeby estetyczne na przestrzeni różnych pokoleń.

Jednak prawdziwą perełką muzeum jest kolekcja mody. W przeciwieństwie do typowych muzeów tekstyliów, tutaj ekspozycja skupia się na kontekście kulturowym. Znajdziemy tu zarówno kreacje haute couture znanych francuskich projektantów, jak i bardziej kameralne, codzienne ubrania z przeszłości, które pokazują, jak wyglądało życie w Marsylii i regionie Prowansji. 

Ciekawym elementem są również czasowe wystawy tematyczne, które łączą modę z innymi dziedzinami sztuki – fotografią, architekturą, a nawet muzyką. Przykładowo, tematem ekspozycji był wpływ japońskiego wzornictwa na europejską modę czy też związek między tkaniną a tożsamością kulturową.

Na zewnątrz, w ogrodzie otaczającym pałac, często odbywają się wydarzenia specjalne – pokazy mody, warsztaty artystyczne i prezentacje rzemiosła.

Park i Pałac Borély

Muzeum Historii Marsylii 

Kilka kroków od Starego Portu znajduje się muzeum które na pierwszy rzut oka wygląda jak zwykła galeria handlowa. A jednak właśnie tu zaczyna się prawdziwa opowieść o Marsylii, najstarszym mieście Francji założonym przez Greków około 600 roku p.n.e.

Na początku cofamy się do czasów Massalii, greckiej kolonii kupców i żeglarzy z Fokai. W gablotach znajdziemy między innymi amfory, fragmenty ceramiki, narzędzia, monety oraz inskrypcje. Godzien uwagi jest sposób, w jaki muzeum prezentuje rozwój urbanistyczny miasta – dzięki licznym planom, makietom i wizualizacjom możemy zobaczyć, jak Marsylia zmieniała się na przestrzeni wieków, od skromnej osady po tętniące życiem centrum handlu.

Szczególnie mocnym punktem ekspozycji jest część poświęcona czasom rzymskim i jej główny eksponat – rzymska łódź handlowa z III wieku n.e., znakomicie zachowana, odkryta przypadkowo podczas prac budowlanych. Obok niej zobaczymy też detale architektoniczne, fragmenty kolumn, mozaiki i makiety pokazujące funkcjonowanie dawnego portu.

Następna ekspozycja jest poświęcona średniowieczu i czasom nowożytnym. Tutaj muzeum nie unika trudnych tematów: pokazuje czasy zarazy, oblężeń, okupacji, ale też okresy modernizacji, rozbudowy portu, urbanizacji i związanych z tym napięć społecznych. Nieodłącznym elementem ekspozycji jest część poświęcona oporowi wobec monarchii.

Na zakończenie wchodzimy do sekcji historii najnowszej. Dowiemy się wielu ciekawych faktów o oporze przeciwko Francji Vichy, powojennym rozwoju przemysłu oraz napływie imigrantów i związanymi z tym ruchami społecznymi. Wszystko to ilustrowane jest zdjęciami, filmami, autentycznymi dokumentami i osobistymi historiami mieszkańców.

Poza wspaniałymi ekspozycjami, nie powinniśmy też pominąć Jardin des Vestiges, ogrodu archeologicznego przylegającego do muzeum i będącego jego integralną częścią. Tutaj znajdują się pozostałości starożytnego portu, fragmenty murów obronnych, doków, brukowanych ulic i basenów portowych. 

Wystawa w muzeum

Tour du Pomèguet 

Podczas pobytu w Marsylii polecam wybrać się nie tylko na promenady czy do popularnych muzeów, ale także odkryć mniej znane miejsca, które mają swój niepowtarzalny urok i ciekawą historię. Jednym z takich zakątków jest Tour du Pomèguet – zabytkowa wieża znajdująca się na wyspie Pomègues, jednej z wysp archipelagu Frioul, leżącego tuż przy wybrzeżu miasta.

Wieża Pomèguet to fragment dawnego systemu fortyfikacji mającego chronić Marsylię, a jej historia sięga połowy XIX wieku. W latach 1859-1860, w okresie wzmacniania obrony portu i miasta, wzniesiono na wyspie ten cylindryczny budynek, który mógł pomieścić około 40 żołnierzy. Wieża była częścią tak zwanej „réduits-modèles”, sieci małych fortów rozmieszczonych strategicznie wokół Marsylii i jej portu. Wraz z innymi fortyfikacjami na wyspach archipelagu oraz na stałym lądzie, tworzyły razem pierścień obronny, mający zabezpieczyć miasto przed zagrożeniem z zewnątrz.

Chociaż znaczenie militarne tych budowli zaczęło maleć już pod koniec XIX wieku, a wiele z nich zostało zniszczonych lub opuszczonych, wieża Pomèguet zachowała się w bardzo dobrym stanie. Dziś jest ciekawym świadectwem tamtych czasów oraz przykładem surowej i funkcjonalnej architektury obronnej. Wieża ma prostą, cylindryczną formę, wzniesioną z kamienia, co dodaje jej solidności oraz charakteru.

Położenie wieży na wyspie Pomègues oznacza także piękne otoczenie naturalne. Wyspa jest częścią archipelagu Frioul, który składa się z kilku niewielkich, często niedostępnych dla turystów wysp. Spacer do wieży to zarazem wędrówka po dzikich ścieżkach, wśród typowej dla regionu roślinności śródziemnomorskiej oraz malowniczych klifów i zatoczek. Dookoła rozpościerają się widoki na morze, okoliczne wyspy oraz na panoramę Marsylii, co czyni tę wycieczkę atrakcyjną nie tylko dla miłośników historii, ale także dla fanów przyrody i fotografii.

Aby dotrzeć do Tour du Pomèguet, należy skorzystać z promu, który kursuje z portu w Marsylii na wyspy Frioul. Rejs trwa około 20-30 minut i jest sam w sobie miłym doświadczeniem, oferującym perspektywę miasta od strony morza. Po zejściu na wyspę Pomègues, możemy rozpocząć pieszą wycieczkę do wieży. Czas przejścia to około godzina, co pozwala na spokojne podziwianie okolicy i zatrzymywanie się w miejscach szczególnie atrakcyjnych widokowo.

Wieża Tour du Pomèguet

Église Saint-Laurent 

Zbudowany w XII wieku, w stylu romańskim typowym dla Prowansji, kościół Saint-Laurent jest najstarszym zachowanym kościołem parafialnym Marsylii. Sama historia świątyni splata się z historią dzielnicy Panier, niegdyś rybackiej, pełnej żeglarzy i rzemieślników, dziś znanej z wąskich uliczek, artystów i gęstej, miejskiej tkanki o złożonym rodowodzie. To tutaj, na granicy między dawnym miastem a otwartym morzem, kościół przez wieki pełnił funkcję duchowego punktu odniesienia dla tych, którzy żyli z morza i dla morza.

Budynek wzniesiono z różowego kamienia, który dziś nadaje mu charakterystyczny kolor i surowe piękno. Grube mury, półkoliste sklepienia, proste łuki – wszystko tu podporządkowane jest funkcjonalności i trwałości, charakterystycznie dla stylu romańskiego. Z zewnątrz Saint-Laurent może przypominać niewielki klasztor lub obronną kaplicę, sprawiając wrażenie trwałości i spokoju.

Wnętrze kościoła utrzymane jest w podobnym tonie. Surowe kamienne ściany, ograniczone światło wpadające przez niewielkie okna, skromne dekoracje. Nie znajdziemy tu barokowych ołtarzy ani rozbudowanych fresków. Wszystko, co znajduje się w środku, służy jednemu celowi: by można było w ciszy się zatrzymać. 

Lokalizacja kościoła jest wyjątkowa – stoi tuż obok znanemu nam Fortu Saint-Jean i Muzeum Cywilizacji Europejskiej i Śródziemnomorskiej (Mucem), a z jego skarpy roztacza się piękny widok na Vieux-Port. Wiele osób mija go, idąc w kierunku nowszych atrakcji lub wspinając się do słynnej Notre-Dame-de-la-Garde, nie zdając sobie sprawy, że właśnie tu, tuż przy morzu, kryje się kawałek Marsylii sprzed epoki turystycznej.

Na zakończenie polecam zwrócić też uwagę na niewielką kaplicę Saint-Catherine, przylegającą do kościoła. Dawniej służyła ona jako kaplica szpitalna dla Zakonu Kawalerów Maltańskich.

.

Cours Julien 

Jest to jedna z najbardziej charakterystycznych dzielnic Marsylii, pełna energii i artystycznego chaosu. Dzielnica ta stała się mekką artystów, twórców i wszystkich, którzy szukają oryginalności, a jej unikalny charakter sprawia, że jest to jedno z tych miejsc, które wciąga i nie pozwala o sobie zapomnieć.

Na ścianach kamienic możemy podziwiać prace artystów street artowych z całego świata, którzy zostawili po sobie swoje niepowtarzalne ślady. Mural to dla tej dzielnicy coś więcej niż tylko dekoracja, to forma wyrazu, manifest artystyczny, często pełen politycznych lub społecznych odniesień. Tutaj sztuka jest wciągająca i dynamiczna.

Ale to nie tylko murale stanowią o wyjątkowości Cours Julien. To także niepowtarzalny klimat, który udziela się każdemu, kto tu zawita. W dzielnicy panuje swoisty eklektyzm, gdzie spotykają się różne subkultury. Każdy sklep, każda kawiarnia, każdy bar ma swoją niepowtarzalną atmosferę, a przestrzenie wypełnione są dźwiękami jazzowej, elektronicznej czy hip-hopowej muzyki. Zdecydowanie można poczuć, że w tej dzielnicy każdy ma swoje miejsce.

Kolejną cechą charakterystyczną tej dzielnicy jest ogromna ilość kawiarenek i barów. Większość z nich jest niskoprofilowa, ale pełna charakteru i skupia się na lokalnym klimacie. W barach serwowane są lokalne piwa, wina, a także apéro, czyli francuski zwyczaj picia alkoholu przed kolacją, w towarzystwie małych przekąsek. Szczególnie polecam zwrócić uwagę na kawiarnie z tarasami, które są idealnym miejscem do spędzania leniwych popołudni, obserwując życie dzielnicy.

Dzielnica Cours Julien to także wymarzone miejsce dla miłośników mody vintage i rękodzieła. W małych butikach można znaleźć: ubrania z lat 70. i 80., unikalne akcesoria, a także biżuterię tworzoną przez lokalnych artystów. Tutejsze pamiątki nie są dostępne w turystycznych sklepach w innych częściach miasta. 

Jeden z licznych murali

Château d’If 

Z początku to miejsce wygląda jak wiele innych dawnych twierdz w Europie – niewielka wyspa, kamienne mury, surowe wieże. Ale kiedy przyjrzymy się temu miejscu bliżej, okazuje się, że to jeden z ciekawszych punktów na mapie Marsylii, nie tylko przez swoją historię, ale też sposób, w jaki to miejsce funkcjonowało przez setki lat. 

Wyspa If to właściwie kawał skały o powierzchni zaledwie trzech hektarów, położony niecałe dwa kilometry od brzegu Marsylii. Choć z dzisiejszej perspektywy wydaje się odosobniona i odcięta, to właśnie ta niedostępność sprawiła, że już w XVI wieku zaczęto poważnie rozważać jej strategiczne znaczenie. Kiedy Franciszek I odwiedził Marsylię w 1516 roku, zdał sobie sprawę, że wyspa mogłaby świetnie pełnić funkcję strażnika portu. Z tej przyczyny w 1524 roku rozpoczęto budowę fortecy, która miała nie tylko chronić Marsylię przed zagrożeniem od strony morza, ale też pokazać lokalnym mieszkańcom, że monarchia ma tu oko na wszystko.

Château d’If został zaprojektowany zgodnie z ówczesną koncepcją twierdz obronnych: grube mury, bastiony i armaty skierowane w stronę morza. Co ciekawe, nigdy nie odegrał realnej roli w żadnym poważnym konflikcie militarnym. Być może dlatego, że sama jego obecność wystarczała, żeby odstraszyć ewentualnych przeciwników. W rezultacie to miejsce przez kilka stuleci funkcjonowało nie tyle jako obrona miasta, co jako idealne miejsce odosobnienia.

Od XVI wieku aż do końca XIX Château d’If działał jako więzienie. Trafiali tu nie tylko przestępcy pospolici, ale też przeciwnicy polityczni i religijni. Między innymi tutaj osadzano protestantów w czasie wojen religijnych, republikanów po zamachach stanu, a także każdego, kto z jakiegoś powodu był niewygodny dla władzy. Charakterystyczne jest to, że warunki w twierdzy były bardzo zróżnicowane – jeśli kogoś było stać, mógł sobie zapewnić bardziej komfortową celę, z dostępem do światła dziennego, a nawet z kominkiem. Gorzej mieli ci, którzy nie mieli pieniędzy ani wpływów – trafiali do wilgotnych, ciemnych lochów bez żadnych udogodnień. Przetrzymywanie w takich warunkach często kończyło się śmiercią, nie z wyroku, ale z zimna, chorób i samotności.

Oczywiście nie brakuje w historii Château d’If prób ucieczek, jak i równie wielu dowodów na to, że kończyły się one źle. Nawet jeśli komuś udało się uciec z budynku, to musiał jeszcze pokonać zdradliwe wody i skały otaczające wyspę. Większość prób kończyła się utonięciem albo schwytaniem przez strażników. To właśnie ten aspekt – beznadzieja, brak wyjścia, klaustrofobia – sprawił, że Château d’If stało się idealną scenerią dla literackiego dramatu.

W 1844 roku Aleksander Dumas opublikował powieść „Hrabia Monte Christo”, w której główny bohater, niesłusznie oskarżony Edmund Dantès, trafia do twierdzy na kilkanaście lat. To właśnie dzięki tej historii Château d’If zyskał światową rozpoznawalność. Choć Dantès nigdy nie istniał, a jego ucieczka z twierdzy jest czysto literacką fikcją, dziś większość zwiedzających przybywa tu właśnie z powodu tej postaci. W jednej z cel urządzono „celę Edmunda Dantèsa”, są też tablice pamiątkowe i elementy nawiązujące do powieści Dumasa. 

Dostanie się na wyspę jest stosunkowo proste. Z marsylskiego starego portu Vieux-Port odpływają regularnie promy, które w około 20 minut dowożą turystów na If. Rejs sam w sobie bywa przyjemny, choć przy mocniejszym wietrze trzeba liczyć się z falami i odwołaniami. Koszt biletu w obie strony to około 10-20 €, w zależności od sezonu. Wejście do twierdzy jest dodatkowo płatne i wynosi kilka euro. Na wyspie nie ma infrastruktury gastronomicznej ani miejsc do spędzenia całego dnia, więc warto zaplanować ten wypad jako półdniową wycieczkę.

Więzienie troszkę jak Alcatraz

Cité Radieuse 

Z początku wygląda jak wielka betonowa skrzynia z kolorowymi wstawkami, zawieszona nad ziemią na potężnych filarach. Dla wielu przechodniów jest jeszcze jeden relikt modernizmu, który czasy świetności ma dawno za sobą. Ale wystarczy poświęcić mu trochę więcej uwagi, by zrozumieć, że Cité Radieuse to coś znacznie więcej niż tylko blok mieszkalny. To jedna z najbardziej radykalnych i spójnych prób zredefiniowania życia miejskiego w XX wieku. I co najciekawsze, ta wizja nadal funkcjonuje, mimo że ma już ponad 70 lat.

Cité Radieuse powstało w latach 1947-1952 według projektu Le Corbusiera, architekta z jednej strony strony będącego legendą modernizmu, a z drugiej będącego oskarżanym o dehumanizację przestrzeni. Bez względu na to, jak go oceniać, nie sposób odmówić mu wpływu na światową architekturę. Jego „jednostki mieszkaniowe” (Unités d’Habitation) miały być odpowiedzią na powojenny kryzys mieszkaniowy.

Wizja była ambitna: stworzyć pionowe osiedle, w którym życie toczy się na wielu poziomach, gdzie mieszkanie, handel, rekreacja i edukacja są ze sobą zintegrowane. Cité Radieuse w Marsylii to pierwszy i najbardziej znany przykład tej idei. Budynek mierzy 165 metrów długości, 24 metry szerokości i 56 metrów wysokości. Ma 18 kondygnacji i 337 mieszkań dla około 1600 osób. Wszystko to wzniesione na ogromnych filarach pilotis, co było jednym z pięciu filarów modernistycznej teorii Le Corbusiera.

Najbardziej intrygujące w całym założeniu jest to, jak konsekwentnie zostało zaprojektowane. Mieszkania są dwupoziomowe, każde z dostępem do światła dziennego z obu stron, co zapewnia dobrą wentylację i doświetlenie. Korytarze, z których wchodzi się do mieszkań, pojawiają się tylko co trzy piętra – to tak zwane „ulice” wewnętrzne (rues intérieures), szerokie i przestronne, bardziej przypominające pasaże handlowe niż klatki schodowe. 

Na jednej z takich „ulic”, na 3. piętrze, zaprojektowano galerię usługową, gdzie mieściły się sklepy, piekarnia, fryzjer, szkoła i inne elementy codziennego życia. Dziś część tych funkcji już nie działa w oryginalnej formie, ale idea nadal żyje – na tym piętrze znajdziemy między innymi galerię sztuki, księgarnię, biura projektowe, a także pracownie artystów.

Dach budynku również nie został potraktowany jako koniec konstrukcji, a wręcz przeciwnie, stał się kolejną warstwą funkcjonalną. Znajduje się tam przedszkole, bieżnia, amfiteatr i przestrzeń wystawiennicza. Całość przypomina bardziej pokład statku niż typowy dach, zresztą takie było zamierzenie. Le Corbusier porównywał własne projekty do maszyn i transatlantyków, które niosą mieszkańców przez codzienność w sposób uporządkowany i bezpieczny.

Część przestrzeni jest ogólnodostępna. Hotel Le Corbusier znajduje się na jednym z pięter i oferuje możliwość noclegu w oryginalnie zachowanym wnętrzu. Ponadto na dachu znajduje się galeria sztuki MAMO, pełna dziwnych obiektów przypominających rzeźby, wentylatory albo elementy statku kosmicznego z lat 60. Poczujemy tutaj ducha eksperymentu, nieco utopijnego, ale skupionego na konkretnej wizji lepszego życia. 

.

Musée Regards de Provence 

Jest to kameralna przestrzeń wystawiennicza, z dala od zgiełku turystycznych tras, a jednocześnie zanurzona w historii i tożsamości miasta. Już sam budynek, w którym mieści się muzeum, budzi zaciekawienie. To dawny „station sanitaire”, czyli modernistyczna stacja sanitarna z 1948 roku, której zadaniem było kontrolowanie stanu zdrowia pasażerów przypływających do portu. Po dekadach nieużywania, obiekt został pieczołowicie odrestaurowany przez Fondation Regards de Provence, która zamieniła go w elegancką, współczesną galerię sztuki, zachowując przy tym wiele elementów oryginalnej konstrukcji.

Sama kolekcja muzeum koncentruje się wokół sztuki południa Francji, zarówno tej tradycyjnej, jak i bardziej współczesnej. Ekspozycje stałe i czasowe poprowadzą nas przez obrazy, rysunki, fotografie i rzeźby, które łączy jedno: zakorzenienie w prowansalskim i śródziemnomorskim kontekście. Nie chodzi jednak o turystyczne pocztówki w wersji „artystycznej”. To raczej pogłębiony wgląd w to, jak artyści interpretują rzeczywistość regionu: życie codzienne, przemiany społeczne, krajobrazy miejskie i naturalne, architekturę, rytmy portowego miasta.

Wśród tematów poruszanych w muzeum, wyróżnia się jednak skupienie na lokalności. W epoce globalnych blockbusterów sztuki, gdzie te same nazwiska i dzieła krążą po międzynarodowych galeriach w rytmie sponsorowanych wystaw, Musée Regards de Provence idzie w drugą stronę. Promuje artystów związanych z regionem, odkrywa postacie nieoczywiste, przypomina o ważnych momentach lokalnej historii poprzez pryzmat sztuki. Nie brakuje tu miejsca na twórczość współczesną (często bardzo odważną), ale zawsze osadzoną w lokalnym kontekście kulturowym i społecznym.

Na szczególną uwagę zasługują również wystawy czasowe, które potrafią zaskoczyć swoją tematyką. Często są to retrospekcje lokalnych malarzy, jak i również ekspozycje w temacie marsylskiej architektury modernistycznej, fotograficzne eseje o miejskich obrzeżach, czy interdyscyplinarne projekty łączące sztukę z nauką. 

.

Musée d’Art Contemporain (MAC)

Zlokalizowane nieco na uboczu, w dzielnicy Bonneveine, daleko od turystycznych szlaków, muzeum oferuje zupełnie inny typ spotkania z miastem – przez pryzmat sztuki współczesnej, która nie tyle zaprasza, co wystawia na próbę.

Budynek MAC-u jest surowy i powściągliwy, może nawet lekko niepozorny. To nie jest muzeum, w którym odhacza się dzieła z listy „obowiązkowych”, a raczej miejsce, w którym możemy przystanąć, pomilczeć, a potem jeszcze raz wrócić do tego samego obrazu lub instalacji i zobaczyć coś nowego.

MAC skupia się głównie na sztuce od lat 60. XX wieku do współczesności. W kolekcji znajdują się dzieła związane z różnymi nurtami – arte povera, konceptualizm, minimalizm, Fluxus, a także sztuka performatywna i instalacyjna. Nie brakuje też street artu i sztuki cyfrowej. Wśród artystów, których prace prezentowano lub znajdują się w zbiorach stałych, są między innymi Daniel Buren, Dieter Roth, Annette Messager, Ben Vautier, Gina Pane czy Richard Baquié. To zestawienie ma nie być zbiorem „gwiazd współczesności”, ale raczej świadomą selekcją twórców, którzy prowadzili lub nadal prowadzą istotny dialog z rzeczywistością.

Szczególną cechą tego miejsca jest to, że nie próbuje się nikomu przypodobać. Nie epatuje formą, nie narzuca interpretacji. Wystawy czasowe są często ryzykowne, czasem nawet nieprzyjemne, ponieważ kuratorzy mają wyraźną wizję i nie boją się tematów trudnych czy kontrowersyjnych. Przykładowo, jedna z wystaw poruszała temat granic ciała i intymności w erze cyfrowej, z kolei inna była poświęcona artystom, którzy tworzą wyłącznie z odpadów i śmieci.

Muzeum ma też dobrze rozwinięty program działań towarzyszących, w tym warsztatów i spotkań z artystami. MAC nie jest po to, żeby zadowalać, dostarczać łatwych emocji ani szybkich zachwytów. To muzeum, które stawia pytania zamiast dawać odpowiedzi.

.

Muzeum Savon de Marseille

Na terenie Vieux-Port znajduje się też miejsce, które zaprasza nas na podróż poprzez historię, tradycję i pachnący świat jednej z największych ikon regionu – mydła marsylskiego. Samo muzeum mieści się w zabytkowym budynku z XVII wieku, który niegdyś był częścią arsenału morskiego. 

Ekspozycja muzeum prowadzona jest z dużym wyczuciem – opowiada historię marsylskiego mydła od jego średniowiecznych początków, przez czasy wielkiego rozkwitu w XVII i XVIII wieku, aż po dzisiejsze, bardziej zautomatyzowane, ale wciąż wierne tradycji metody produkcji. Obejrzymy tu oryginalne formy do mydła, stare prasy, fotografie z manufaktur, a także dawne reklamy i opakowania.

Bardzo ciekawym elementem muzeum jest interaktywna przestrzeń edukacyjna, gdzie możemy prześledzić proces produkcji mydła, od pozyskania podstawowych składników, aż po gotowy blok. Możemy uczestniczyć w warsztatach, podczas których własnoręcznie wyprodukujemy kawałek mydła, wybierzemy jego zapach i kształt, a na koniec wytłoczymy własne inicjały. Podczas takiej zabawy możemy zrozumieć, ile pracy i precyzji potrzeba, by stworzyć produkt, który nie tylko myje, ale i pielęgnuje skórę.

Dodatkową atrakcją jest strefa sensoryczna, czyli specjalna sala, gdzie przetestujemy swój zmysł powonienia, próbując odgadnąć zapachy poszczególnych mydeł. Lawenda, róża, miód, werbena, a może bardziej egzotyczne nuty? To fantastyczna zabawa i dla dorosłych i dla dzieci.

Mydło marsylskie w muzeum

Les Calanques 

Wzdłuż wybrzeża Morza Śródziemnego, między Marsylią a Cassis, ciągną się niezwykłe formacje skalne i wąskie zatoczki, których urok tkwi w harmonijnym połączeniu surowości natury i niepowtarzalnego piękna krajobrazów.

Calanques to naturalne zatoczki i wąskie fiordy, które powstały w wyniku erozji wapiennych klifów, a ich najbardziej charakterystyczną cechą jest to, że często są one otoczone stromymi, niemal pionowymi ścianami skalnymi, które stają się prawdziwym wyzwaniem dla wspinaczy. Woda w tych miejscach jest niezwykle czysta, co sprawia, że region stał się nie tylko popularnym celem turystycznym, ale także idealnym miejscem dla miłośników nurkowania i pływania.

Sercem tego wyjątkowego miejsca jest Narodowy Park Calanques, który został utworzony w 2012 roku, aby chronić ten wyjątkowy fragment francuskiego wybrzeża. Park ten obejmuje nie tylko same Calanques, ale także lądowe obszary wokół nich, a jego celem jest zachowanie tego piękna i bioróżnorodności w nienaruszonym stanie. 

Najlepszym sposobem na poznanie Les Calanques jest wędrowanie po licznych szlakach, które wiją się przez ten niezwykły teren. Jednym z najbardziej popularnych szlaków jest ten prowadzący do zatoczki Calanque d’En-Vau. Widoki, które roztaczają się po drodze, są niezapomniane, a na końcu ujawnia się niesamowita zatoczka En-Vau. Jest ona wyjątkowo odosobniona białymi klifami otaczającymi ją z trzech stron.

Dla tych, którzy szukają łatwiejszej trasy, świetną opcją jest wędrówka do Calanque de Sugiton. To jedno z bardziej dostępnych miejsc, do którego można dojść z Marsylii, korzystając z krótszego szlaku. Calanque de Sugiton jest otoczona majestatycznymi skałami i jednocześnie idealnym punktem, by odpocząć, popływać i podziwiać krajobrazy.

Nie można też zapomnieć o nurkowaniu. Morze wokół Les Calanques jest niezwykle bogate pod względem fauny i flory. Woda jest tak czysta, że widoczność pod powierzchnią osiąga nawet 30 metrów, co czyni ten region jednym z najlepszych miejsc do nurkowania w całej Francji. 

Dla tych, którzy wolą mniej męczące formy aktywności, dostępne są również rejsy łodzią. Wiele firm organizuje wycieczki po okolicznych wodach, które pozwalają podziwiać klify i zatoczki z morza, a także dotrzeć do ukrytych plaż, do których nie da się dotrzeć pieszo. 

Z uwagi na wyjątkowy charakter regionu, Les Calanques są objęte szczególną ochroną. Narodowy Park Calanques ma na celu zachowanie tego unikalnego ekosystemu, dlatego turystyka w tym miejscu jest regulowana. W sezonie letnim, niektóre szlaki mogą być zamknięte z powodu wysokiego ryzyka pożarów, które w tym regionie stanowią duże zagrożenie. Dlatego planując wizytę, warto sprawdzić dostępność tras. 

Piękne widoki

Plaże Marsylii 

Skoro poruszyliśmy temat wybrzeża, to nie możemy też pominąć plaż Marsylii! Najbardziej znaną i najłatwiej dostępną plażą w mieście jest Plage des Catalans. Położona kilka minut piechotą od starego portu, emanuje marsylskim stylem życia. Mimo tłoku, plaża ta ma swój urok – jest  dobrze zagospodarowana i pozwala poczuć się częścią miasta.

Natomiast kilka kilometrów na południe zaczynają się Plages du Prado, największy kompleks plażowy Marsylii powstały w wyniku przekształceń urbanistycznych w latach 70., kiedy władze miasta postanowiły stworzyć przestrzeń rekreacyjną z prawdziwego zdarzenia. Prado to idealne miejsce dla rodzin, sportowców i tych, którzy lubią mieć wszystko pod ręką. Znajdziemy tu duże połacie plaż zarówno piaszczystych, jak i żwirowych oraz rozległe trawniki, boiska, bary z zimnymi napojami, a także wypożyczalnie sprzętu wodnego. Ponadto często odbywają się tu koncerty i imprezy plenerowe. 

Kolejna propozycja to Plage de la Pointe Rouge – plaża, która oferuje zupełnie inne doświadczenie. Położona nieco dalej od centrum, uchodzi za jedną z bardziej „rekreacyjnych” – ma miękki piasek, spokojną zatokę, idealną dla rodzin z dziećmi, i przede wszystkim mniejsze fale niż w innych miejscach. Obok działa marina, a cała okolica jest pełna restauracji i barów. W sezonie można wypożyczyć kajak, SUP-a, spróbować nurkowania albo po prostu posiedzieć na piasku z bagietką i oliwkami. 

Z kolei dla osób, które nie szukają udogodnień, a raczej kontaktu z naturą, Marsylia oferuje coś znacznie bardziej surowego – Plage de l’Anse de la Maronaise, leżącą niedaleko końca linii autobusowej 20, w kierunku Callelongue. To kameralna, skalista zatoka jest idealnym wyborem dla osób szukających spokoju. Nie ma tu piasku, a raczej skalne półki i płaskie głazy, ale dzięki temu woda jest wyjątkowo czysta. 

Na koniec coś zupełnie innego – Vallon des Auffes. To nie jest typowa plaża, a raczej klimatyczna zatoka z portem rybackim, małymi domkami i restauracjami serwującymi lokalne specjały. Marsylczycy uwielbiają tu przychodzić na wieczorne kąpiele i jest miejsce, gdzie możemy poczuć dawną Marsylię, tą sprzed masowej turystyki.

.

Abbaye Notre-Dame de Sénanque

Położone w niewielkiej dolinie niedaleko urokliwego miasteczka Gordes, opactwo to jest jednym z najważniejszych przykładów architektury cysterskiej we Francji. Dolina, w której znajduje się klasztor, jest cicha i spokojna, a surowa architektura klasztoru współgra z otaczającym krajobrazem. Dlatego jest to świetne miejsce na jednodniową wycieczkę i odpoczynek od zgiełku Marsylii. 

Opactwo zostało założone w 1148 roku przez cystersów – zakon powstały w opozycji do zbyt wystawnego życia duchowieństwa tamtych czasów i który stawiał na skromność, kontemplację oraz ciężką pracę. Reguła św. Benedykta, według której żyli mnisi, zakładała jasny rytm dnia – modlitwa przeplatająca się z pracą fizyczną. To podejście do życia wyraźnie odcisnęło się na architekturze opactwa. Wszystkie budynki – kościół, krużganki, kapitularz, refektarz czy dormitorium – są zaprojektowane w sposób funkcjonalny, z zachowaniem umiaru i harmonii. 

Współcześnie klasztor nadal funkcjonuje – mieszka w nim niewielka wspólnota mnichów, którzy kontynuują życie według dawnych zasad. Dla turystów udostępniono część przestrzeni, w tym krużganki, kościół i dawny kapitularz, gdzie zakonnicy zbierali się, by podejmować decyzje wspólnotowe. Zwiedzanie odbywa się w określonych godzinach, zarówno z przewodnikiem, jak i indywidualnie, ale zawsze z poszanowaniem reguł miejsca – panuje cisza, obowiązuje skromny ubiór, a robienie zdjęć jest ograniczone.

Najbardziej rozpoznawalnym widokiem związanym z opactwem są bez wątpienia jego kamienne mury w otoczeniu kwitnących pól lawendy. Te obrazy często goszczą na pocztówkach i w przewodnikach, a sezon kwitnienia lawendy (zazwyczaj przypadający na lipiec) przyciąga rzesze odwiedzających. Warto jednak pamiętać, że uprawa lawendy to dla mnichów coś więcej niż tylko atrakcja turystyczna. Stanowi ona bowiem realne źródło dochodu, z którego klasztor się utrzymuje. Różne produkty na bazie lawendy (olejki, mydła, miód czy susz) są wytwarzane na miejscu i sprzedawane w niewielkim sklepiku klasztornym. Dochód z ich sprzedaży wspiera działalność opactwa i pomaga zachować jego niezależność.

Lawendowy Klasztor