Rabat – idealne miejsce na pierwsze spotkanie z Marokiem

Kasbah Oudayas

Zwiedzanie tego miasta warto rozpocząć od miejsca szczególnego – Kasbah Oudayas. Miejsce to wprowadzi nas w rytm Rabatu i pozwoli zacząć podróż w przestrzeni i czasie od punktu, który łączy w sobie architekturę, historię i lokalny koloryt.

Wejście do kasby prowadzi przez monumentalną bramę Bab el-Kebir, zwaną także Bab Oudaia. Jest to potężna, kamienna konstrukcja z XI wieku, której surowa forma kontrastuje z finezyjnymi detalami rzeźbionymi w piaskowcu. Przekraczając tę bramę, przenosimy się w rzeczywistość zupełnie odmienną od nowoczesnych bulwarów Rabatu. Wewnątrz kasby panuje zupełnie inny rytm – to labirynt wąskich, brukowanych uliczek I biało-niebieskich domów.

Kasbah Oudayas została zbudowana jako ufortyfikowane osiedle w czasach dynastii Almohadów, a jej strategiczne położenie (tuż przy ujściu rzeki Bou Regreg do Atlantyku) sprawiało, że od wieków pełniła funkcję obronną. Dziś jej znaczenie militarne jest już przeszłością, ale układ urbanistyczny pozostał niemal nietknięty. Przechadzając się między domami, nie sposób nie zauważyć ich prostoty stanowiącej wyraz estetyki zakorzenionej w tradycji. Wielu mieszkańców pielęgnuje swoje przestrzenie z dbałością o najmniejsze detale – drzwi są misternie rzeźbione, okiennice malowane, a progi domów zdobią kwiaty w doniczkach.

Mury dzielnicy Kasbah

W samym sercu kasby znajduje się ogród andaluzyjski – miejsce, które zaprasza do zatrzymania się choć na chwilę. Ogród powstał na początku XX wieku, kiedy Maroko znajdowało się pod protektoratem francuskim. Projekt nawiązuje do tradycji ogrodów arabskich i andaluzyjskich – geometryczne rabaty, cytrusowe drzewa, palmy i fontanny tworzą harmonijną całość, sprzyjającą kontemplacji i odpoczynkowi. 

Z ogrodu warto wyjść na mur obronny, skąd rozciąga się rozległy widok na ujście rzeki Bou Regreg oraz sąsiednie miasto Salé. Jest to jeden z tych punktów w Rabacie, gdzie możemy złapać szerszy kontekst – po jednej stronie widać fale Atlantyku, po drugiej – nowoczesną marinę i zabudowania współczesnego Rabatu, a na horyzoncie minarety i domy Salé, które przez wieki było niezależnym miastem pirackim. 

Zwiedzanie Rabatu właśnie od kasby pozwala dobrze wejść w klimat miasta – nie od razu rzucając się w wir medyny czy nowoczesnych dzielnic, lecz zaczynając od miejsca bardziej kameralnego i autentycznego. 

W ogrodzie andaluzyjskim

Muzeum Narodowe Biżuterii (Musée National de la Parure)

Po spacerze przez bielone uliczki Kasbah des Oudayas i zatrzymaniu się na chwilę w cieniu drzew w ogrodzie andaluzyjskim, polecam skierować się do Narodowego Muzeum Biżuterii, zwanego również jako Musée des Oudayas.

Muzeum mieści się w zabytkowym pałacu z końca XVII wieku, pierwotnie należącego do sułtana Moulay Isma’ila – jednego z najważniejszych władców z dynastii Alawitów. Sam budynek jest doskonałym przykładem pałacowej architektury marokańskiej inspirowanej stylem andaluzyjskim: z wewnętrznym dziedzińcem, detalami architektonicznymi z rzeźbionego drewna, stiuku i glazury oraz z niegdyś prywatnym hammamem, który do dziś zachował swoją formę. 

A wewnątrz znajduje się niezwykle bogata kolekcja tradycyjnej marokańskiej biżuterii i ozdób ceremonialnych w kraju. Na wystawie można zobaczymy między innymi złote i srebrne naszyjniki, bransolety, pierścienie, kolczyki, ozdoby czołowe i diademy. Wiele z tych ozdób miało znaczenie związane z ochroną, statusem społecznym, przynależnością etniczną, a także z momentami przejścia w życiu człowieka oraz świętami religijnymi.

Zbiory ukazują również ewolucję stylu w poszczególnych częściach kraju – od masywnych, surowych form biżuterii berberyjskiej ze srebra, przez finezyjne złote ozdoby miejskie, aż po współczesne przykłady inspirowane tradycją. Dopełnieniem kolekcji są tradycyjne stroje kobiece i męskie, często zestawione z odpowiednimi paramentami i ozdobami. Jako przykład może posłużyć pełny strój panny młodej z Rabatu – komplet złożony z kaftanu, pasów, naszyjników, ozdób głowy i butów.

Kolejnym ciekawym elementem muzeum jest wspomniany już dawny hammam pałacowy. Poznamy nie tylko jego architekturę, ale też elementy wyposażenia związane z rytuałami oczyszczania – miedziane naczynia, pojemniki na olejki, akcesoria do pielęgnacji ciała, lustra i flakoniki. Całość muzeum pozwala zanurzyć się w warstwach marokańskiej kultury – tej codziennej, użytkowej, ale też pełnej rytuałów, rękodzieła i zmysłowych detali.

.

Wystawa w muzeum

Wieża Hassana

Opuszczając spokojne uliczki Kasbah Oudayas i kierując się na wschód, w stronę centrum Rabatu, można w ciągu kilkunastu minut pieszo dotrzeć do kolejnego ważnego punktu na mapie miasta – Wieży Hassana. 

Wieża Hassana znajduje się na otwartej przestrzeni, otoczonej przez niskie kolumny i pozostałości nigdy nieukończonego meczetu z XII wieku. Plan był ambitny – kalif Jakub al-Mansur z dynastii Almohadów zamierzał wznieść tu największy meczet świata muzułmańskiego. Budowa ruszyła z rozmachem, jednak została przerwana po jego śmierci, a projekt ostatecznie porzucono. Do dziś pozostały fragmenty tego zamierzenia – sama wieża oraz rzędy masywnych kolumn, które miały podtrzymywać sklepienia ogromnej świątyni.

Wieża, mierząca około 44 metrów wysokości, miała być jedynie częścią znacznie wyższej konstrukcji – pierwotnie planowano, że osiągnie 86 metrów. Mimo niedokończenia budowli, już sam jej obecny kształt imponuje rozmachem i proporcjami. Zdobienia na fasadzie wykonane są z precyzją, która świadczy o wysokim poziomie kunsztu architektonicznego tamtych czasów. Co ciekawe, wieża nigdy nie pełniła funkcji minaretu w dosłownym sensie – była raczej symbolicznym elementem, pokazującym potęgę i aspiracje dynastii.

Natomiast wokół wieży rozciąga się otwarty plac z dziesiątkami wspomnianych kolumn – wszystkie jednakowej wysokości, ustawione w równych rzędach. Miejsce to ma w sobie coś rytmicznego i geometrycznego, co samo w sobie działa na wyobraźnię. Spacery między kolumnami pozwalają poczuć skalę tego niezrealizowanego projektu.

Wieża Hassana

Mauzoleum Mohammeda V

Tuż obok Wieży Hassana, na tym samym rozległym placu, znajduje się kolejny ważny punkt na mapie Rabatu – Mauzoleum Mohammeda V. Oba miejsca tworzą spójną całość, będą fragmentami jednej opowieści o historii i tożsamości współczesnego Maroka.

Mauzoleum, ukończone w latach 70. XX wieku, zostało zbudowane ku czci króla Mohammeda V – postaci, która odegrała kluczową rolę w procesie odzyskania przez Maroko niepodległości. Po latach francuskiego protektoratu, Mohammed V przywrócił krajowi suwerenność, a jego postać do dziś otaczana jest ogromnym szacunkiem. Dodatkowo, w tym samym mauzoleum pochowany jest również jego syn, Hassan II, a także młodszy brat, książę Moulay Abdallah.

Z zewnątrz budynek przyciąga uwagę swoją klasyczną, marokańską architekturą. Jasny marmur, piękna fasada, mozaiki i charakterystyczny zielony dach tworzą wspaniałą kompozycję. Całość jest bardzo uporządkowana, harmonijna i wpisana w przestrzeń w taki sposób, że łatwo odczuć wagę miejsca bez poczucia przesady.

Do wnętrza prowadzą szerokie schody, strzeżone przez Gwardię Królewską – żołnierzy w galowych strojach, którzy stoją przy wejściu w absolutnym bezruchu. Ten detal przypomina nam , że miejsce to pełni funkcję nie tylko historyczną, ale także ceremonialną. 

Wnętrze mauzoleum jest przestronne, wyłożone marmurem i zdobione tradycyjną sztukaterią oraz zellige – mozaiką typową dla marokańskiego rzemiosła. Grobowiec Mohammeda V znajduje się centralnie, otoczony złotymi balustradami, a nad nim zwisa kryształowy żyrandol. Zwiedzający oglądają wszystko z galerii, z której roztacza się widok na niżej położone miejsce pochówku. Atmosfera panująca wewnątrz jest poważna, ale nie ponura – to miejsce pamięci.

Po zwiedzeniu mauzoleum polecam na chwilę przysiąść na krawędzi placu, gdzie często pojawiają się lokalni przewodnicy, opowiadający historie związane z rodziną królewską.

Mauzoleum Mohammeda V

Dzielnica Chellach 

Po wyjściu z kompleksu Tour Hassan i Mauzoleum Mohammeda V polecam skierować się nieco na południe, by dotrzeć do miejsca zupełnie innego pod względem atmosfery i charakteru – Chellah, znanego też jako Shallah. To jedno z tych miejsc, które trudno jednoznacznie sklasyfikować – nie jest to typowe stanowisko archeologiczne, ani zwykły park, ani też wyłącznie atrakcja turystyczna. To raczej przestrzeń, w której przez stulecia nakładały się na siebie różne epoki, religie i cywilizacje – a każda z nich zostawiła po sobie wyraźny ślad.

Chellah znajduje się na niewielkim wzniesieniu nad rzeką Bou Regreg, nieco oddalonym od centrum miasta. Otoczona masywnym murem z czasów dynastii Merynidów, z zewnątrz wygląda jak warownia lub klasztor. W rzeczywistości jest to teren, na którym znajdują się ruiny rzymskiego miasta Sala Colonia, a także nekropolia i zabudowania muzułmańskie z czasów średniowiecza. Wejście prowadzi przez ozdobną bramę, za którą rozpościera się zupełnie inny krajobraz niż w miejskim Rabacie – pełen zieleni, ciszy i kamiennych pozostałości dawnych struktur.

Spacer po Chellah to podróż w czasie, ale nie taka podana na tacy z przewodnikiem w ręku. Miejsce stanowi żyjący ogród ruin, gdzie rzymskie kolumny stoją tuż obok islamskich grobowców, a dawne łaźnie i fragmenty forum sąsiadują z ruinami minaretu. Na ścianach wspomnianego minaretu są widoczne są geometryczne zdobienia typowe dla architektury merynidzkiej. Z kolei w jego sąsiedztwie znajduje się mała sadzawka, w której od lat gniazdują bociany. W nieoczekiwany sposób stały się one symbolem Chellah – ich klekotanie to stały element tutejszej atmosfery. Gniazda widoczne są niemal na każdym wyższym murze czy kolumnie.

Ruiny Chellah

Muzeum Archeologiczne (Musée Archéologique de Rabat) 

Po intensywnym spacerze przez zabytkową Chellah i zanurzeniu się w atmosferze ruin, warto zatrzymać się na chwilę, by uporządkować wrażenia. Najlepszym miejscem będzie Muzeum Archeologiczne (zwane również jako Muzeum Historii Cywilizacji), położone w dzielnicy Hassan.

Zbiory muzeum pochodzą z licznych stanowisk archeologicznych rozsianych po całym Maroku – zarówno tych znanych, jak mniej rozpoznawalnych. Wizyta w muzeum jest więc nie tyle podsumowaniem dotychczasowego zwiedzania, co jego rozwinięciem i pogłębieniem.

Ekspozycja jest podzielona chronologicznie, zaczynając od okresów prehistorycznych. Tutaj główną część stanowią narzędzia krzemienne, ręcznie obrabiane przez pierwszych mieszkańców tego obszaru. Nieco dalej znajduje się ceramika z epoki neolitu, dekorowana prostymi wzorami, świadcząca o początkach kultury osiadłej. Przechodząc przez kolejne sale, widać, jak zmieniała się forma, rozwijała się estetyka i jak wchodziły w życie elementy, które dziś określamy mianem cywilizacyjnych kamieni milowych.

Szczególnie interesująca jest część poświęcona epokom punickiej i rzymskiej. Kamienne i brązowe posągi przedstawiające Jowisza, Herkulesa, Minerwę, a także bardziej lokalnych bóstw, pokazują, jak silnie region był związany z kulturą śródziemnomorską, ale też jak te wpływy mieszały się z lokalnymi wierzeniami. Inna z sal poświęcona jest w całości rzymskiej sztuce portretowej – realistyczne twarze, czasem pełne godności, innym razem surowe i napięte, opowiadają o władzy, statusie, ale i o emocjach, które nie zmieniły się przez tysiące lat.

Zachwycają też eksponaty codziennego użytku – ceramika użytkowa, naczynia stołowe, narzędzia rzemieślnicze i militaria. Obok nich znajduje się biżuteria: delikatne kolczyki, fibule, naszyjniki z kolorowych kamieni, a także przedmioty rytualne, których przeznaczenia dziś już tylko się domyślamy. W jednej z gablot prezentowana jest fenicka biżuteria i ozdoby – drobne, precyzyjne przedmioty z brązu i srebra, pokazujące wyrafinowanie artystyczne epoki, która znacznie wyprzedzała swoje czasy.

Zwieńczeniem zwiedzania jest niewielka, ale świetnie zorganizowana sekcja sztuki mozaiki – z fragmentami podłóg i zdobień z rzymskich willi. Choć nie są one tak rozległe jak te znane z Tunezji czy Sycylii, to nie mniej pokazują ogromną dbałość o szczegóły i bogactwo ornamentyki, które kiedyś zdobiło domy lokalnej elity.

Muzeum archeologiczne

Muzeum Sztuki Nowoczesnej i Współczesnej 

Po spotkaniu z historią i starożytnymi ruinami w Chellah, warto zmienić tempo i przenieść się do zupełnie innego świata – nowoczesnej sztuki i współczesnych przestrzeni kulturalnych. Idealnym miejscem na taką zmianę jest Musée Mohammed VI d’Art Moderne et Contemporain w Rabacie, czyli Muzeum Sztuki Nowoczesnej i Współczesnej im. Mohammeda VI. Znajduje się ono w centrum miasta, tuż przy jednej z głównych arterii – Avenue Moulay Hassan.

Muzeum stanowi jeden z najważniejszych punktów na kulturalnej mapie współczesnego Maroka. Jest ono podzielone na kilka kondygnacji i sal tematycznych, w których prezentowane są zarówno wystawy stałe, jak i czasowe. W zbiorach stałych znajdziemy prace najważniejszych marokańskich artystów XX i XXI wieku – takich jak Ahmed Cherkaoui, Farid Belkahia, Chaïbia Talal, czy Mohamed Melehi. 

Ich twórczość to świetna okazja do poznania historii nowoczesnej sztuki w Maroku, od okresu postkolonialnego po najnowsze eksperymenty z formą, kolorem i przekazem. Łatwo możemy zauważyć tu silne wpływy tradycyjnych technik i motywów, ale przetworzonych w sposób odważny, indywidualny i uniwersalny zarazem.

Muzeum nie ogranicza się jednak tylko do artystów marokańskich – regularnie organizowane są wystawy czasowe poświęcone twórcom z innych krajów, zarówno afrykańskich, jak i europejskich czy azjatyckich. Program często łączy tematy społeczne, polityczne, historyczne z artystycznym eksperymentem. Zdarzają się również wystawy retrospektywne poświęcone klasykom światowej sztuki nowoczesnej. Dzięki temu muzeum funkcjonuje jako pełnoprawna platforma dialogu międzynarodowego.

Budynek muzeum

Katedra Świętego Piotra (Cathédrale Saint-Pierre) 

Na placu Golan, znajduje się miejsce, które potrafi zaskoczyć wielu odwiedzających stolicę Maroka. Cathédrale Saint-Pierre, czyli Katedra Świętego Piotra, to nietypowy punkt na mapie miasta, które większości kojarzy się głównie z meczetami, medyną i architekturą islamu. A jednak właśnie tu stoi biały kościół, będący nie tylko świadectwem historii, ale też żywym elementem dzisiejszego Rabatu.

Świątynia została zbudowana w latach 20. XX wieku, w czasach francuskiego protektoratu. Jej powstanie miało oczywisty kontekst – miała służyć rosnącej społeczności europejskiej, która przybywała do Maroka z różnych powodów: administracyjnych, handlowych, misyjnych. Projekt budynku stworzył architekt Adrien Laforgue, który nadał katedrze bardzo charakterystyczny wygląd – minimalistyczny, geometryczny, z domieszką art déco. Z zewnątrz świątynia wygląda potężnie, ale dzięki jasnej elewacji i przestrzennemu otoczeniu sprawia wrażenie lekkiej i dobrze wpasowanej w tkankę miejską.

Warto podejść bliżej, żeby przyjrzeć się detalom. Fasada katedry, choć nieprzesadnie zdobna, posiada charakterystyczne wieże w kształcie prostopadłościanów, które dodają budynkowi rozpoznawalności. Wnętrze również utrzymane jest w prostym stylu – dominują jasne kolory i oszczędność w dekoracjach. 

Katedra stanowi punkt odniesienia dla historii obecności chrześcijaństwa w Maroku oraz przykład tego, jak różne tradycje religijne i architektoniczne mogą współistnieć w przestrzeni miejskiej. Choć społeczność chrześcijańska w kraju jest dziś niewielka, budynek katedry nadal jest miejscem spotkań, modlitwy i dialogu międzyreligijnego.

Fasada katedry

Miasto Salé

Zwiedzając Rabat, warto też wykonać jeszcze jeden krok dalej. Dosłownie, bo po drugiej stronie rzeki Bou Regreg czeka Salé, miasto sąsiadujące z Rabatem, a jednocześnie zupełnie inne w charakterze. Dojazd do Salé jest prosty i szybki. Wystarczy kilka minut tramwajem albo przejście przez nowoczesny most Hassan II, łączący dwa brzegi rzeki.

Salé ma swoją własną tożsamość, która rozwijała się niezależnie od Rabatu przez wieki. Choć dziś często traktowane jest jako „sypialnia stolicy” lub jej mniej znany sąsiad, w rzeczywistości to miasto z bogatą historią i unikalnym klimatem. Dawniej było znane jako port korsarzy i ważne centrum handlu morskiego – o czym do dziś przypominają fragmenty fortyfikacji, bramy miejskie i układ medyny.

W przeciwieństwie do medyny w Rabacie, ta w Salé jest spokojniejsza i mniej nastawiona na turystów. Nie ma tu tłumów a codzienne życie toczy się niespiesznie między straganami z warzywami, punktami usługowymi i herbaciarniami, które znają swoich klientów z imienia. Ciekawym punktem w Salé jest Wielki Meczet, choć jest niedostępny dla niemuzułmanów. Znajduje się w centrum medyny i wyróżnia się prostą, lecz monumentalną bryłą. 

Następnie polecam odwiedzić Mauzoleum Sidi Ben Ashir, położone kilka minut spacerem od Wielkiego Meczetu. Sidi Ben Ashir to lokalny święty, sufi i uczony, którego postać owiana jest szacunkiem i cichą czcią. Jego mauzoleum nie jest wielką budowlą przyciągającą z zewnątrz, ale raczej miejscem pielgrzymek i modlitw, które wciąż pozostaje zakorzenione w codzienności lokalnej społeczności. 

Na terenie medyny Sale

Wejście do kompleksu prowadzi przez niepozorną bramę. Nie ma tu monumentalnych schodów ani ozdobnych portali. W środku panuje cisza, przerywana jedynie przez odgłosy rozmów i modlitw. Mauzoleum składa się z kilku pomieszczeń, z których najważniejsze to sala grobowa – zwykle ozdobiona kolorowymi kafelkami z zellij, misternymi drewnianymi rzeźbieniami i delikatnymi łukami charakterystycznymi dla architektury marokańskiej. 

Po zwiedzeniu mauzoleum polecam przejść się dalej uliczkami medyny Salé – w stronę medresy Abu al-Hasana. Jest ona niewielka i nieco ukryta między domami, ale niezwykle ciekawa. Medresy w Maroku od wieków pełniły ważną rolę – nie tylko jako miejsca nauki religijnej, ale też jako internaty, biblioteki i ośrodki myśli intelektualnej. 

Po przekroczeniu progu tej niepozornej budowli, natychmiast zwraca uwagę dziedziniec – niewielki, wyłożony płytkami z charakterystycznym wzorem zellij, z misternie rzeźbionymi stiukami i drewnianymi balkonami na piętrze. Wokół dziedzińca rozmieszczone są małe pokoje – dawniej służyły studentom jako miejsce do nauki i odpoczynku. 

Medresa Abu al-Hasana to również świetna okazja, by zobaczyć na żywo charakterystyczne elementy architektury merynidzkiej: zdobienia w gipsie, geometryczne ornamenty, kaligrafię arabską wplecioną w strukturę ścian. 

Dziedziniec medresy Abu al-Hasana

Willa Sztuki (Villa des Arts) 

Choć w przewodnikach turystycznych nie zawsze pojawia się na pierwszym planie, to moim zdaniem powinien być punkt obowiązkowy. Położona w eleganckiej dzielnicy Hassan, willa otoczona jest spokojnym ogrodem i utrzymana w stylu architektonicznym lat 30. XX wieku. Taka lokalizacja stanowi harmonijne tło dla prezentowanej w jej wnętrzach sztuki.

Zacznijmy od tego, że Villa des Arts to nie tylko galeria, przede wszystkim centrum kulturalne, które działa pod patronatem Fundacji ONA, głównej instytucji wspierającej rozwój kultury i sztuki w Maroku. Ekspozycje są w dużej mierze zmienne i przedstawiają zarówno prace marokańskich twórców, jak i dzieła artystów zagranicznych. Znajdziemy tu obrazy, fotografie, instalacje, rzeźby i eksperymentalne formy artystyczne, często poruszające tematy społeczne, tożsamościowe i kulturowe. Dużym atutem jest to, że kuratorzy wystaw nie idą na skróty – pokazują sztukę nieoczywistą, często wymagającą chwili refleksji i otwartości ze strony widza.

Villa des Arts pełni również rolę centrum życia kulturalnego. Miejsce to działa jako przestrzeń dialogu międzypokoleniowego i międzykulturowego, łącząc różnorodne środowiska i promując wymianę idei. Kolejną ważną częścią Villa des Arts jest otaczający ją niewielki, ale bardzo przyjemny ogród. W środku miasta, gdzie dominuje zgiełk i ruch, taki zakątek ciszy i spokoju ma szczególną wartość. 

Twierdza Burj Kebir i Muzeum Fotografii 

Choć jest położona nieco na uboczu turystycznych tras, w dzielnicy L’Océan, to ma w sobie coś, co przyciąga uwagę – i to nie tylko architekturą, ale też znaczeniem, jakie zyskała w ostatnich latach. 

Twierdza została wzniesiona pod koniec XIX wieku, między rokiem 1888 a 1894, za panowania sułtana Hasana I. Projekt powierzono niemieckiemu inżynierowi o nazwisku Walter Rottembourg, którego nazwisko znalazło się w oryginalnej nazwie obiektu – Fort Rottembourg. Głównym celem budowy było umocnienie linii brzegowej Rabatu i obrona miasta przed potencjalnymi atakami od strony oceanu. Początkowo fort wyposażono w aż 20 armat sprowadzonych z Hamburga. Dziś przetrwały tylko dwie z nich, które z pewnością zobaczymy podczas wizyty.

Architektonicznie, Burj Kebir to klasyczna morska fortyfikacja z masywnymi murami, bastionami i przestrzenią przystosowaną do celów obronnych. Z zewnątrz fort sprawia wrażenie surowego i nieco zapomnianego, ale ten pozór szybko znika, gdy tylko przekroczymy jego bramę. Niedaleko fort został przekształcony w muzeum i działa jako Musée National de la Photographie, czyli Narodowe Muzeum Fotografii.

Tak więc przestrzeń militarna stała się miejscem kultury. Muzeum organizuje wystawy stałe i czasowe, które obejmują zarówno klasyczne fotografie dokumentalne, jak i projekty współczesnych artystów – z naciskiem na twórców marokańskich i afrykańskich. Wśród prezentowanych tematów pojawiają się społeczne narracje, wątki tożsamościowe, urbanistyczne i historyczne. Instytucja stara się angażować lokalne społeczności – szczególnie te z najbliższego sąsiedztwa.

Oczywiście poza wystawami możemy też pospacerować po samym forcie – mury i bastiony są udostępnione publiczności, a część przestrzeni została zaadaptowana do użytku plenerowego. Znajdują się tam instalacje artystyczne i odbywają się pokazy zdjęć w dużym formacie.

Twierdza Burj Kebir

Muzeum Banku Al-Maghrib

Spacerując po nowoczesnym centrum Rabatu, łatwo możemy natknąć się na jeden z bardziej oryginalnych adresów na mapie kulturalnej miasta – Musée Bank Al-Maghrib, czyli Muzeum Banku Centralnego Maroka. Mieści się ono w reprezentacyjnym, historycznym gmachu głównej siedziby banku, tuż przy alei Mohammeda V.

Muzeum składa się z kilku stałych działów tematycznych. Pierwsza część ekspozycji poświęcona jest numizmatyce, czyli historii pieniądza w Maroku. Znajdują się tutaj monety i banknoty od czasów starożytnych, przez epokę średniowiecza, aż po współczesność – z czasów francuskiego protektoratu i po odzyskaniu niepodległości w 1956 roku.

Najstarsze eksponaty pochodzą z czasów fenickich i rzymskich, potem pojawiają się emisje islamskie – między innymi złote dinary i srebrne dirhamy z okresu Almohadów, Almorawidów i dynastii Merynidów. Widać wyraźnie, jak zmieniały się symbole, kaligrafia, styl bicia monet i jakie znaczenie miała waluta jako narzędzie władzy i propagandy. Ekspozycja dobrze pokazuje też, jak monety i banknoty odzwierciedlają zmieniające się granice polityczne, języki urzędowe i ikonografię władzy.

Druga część muzeum to dział sztuki marokańskiej. W jego zbiorach znajdują się dzieła malarstwa i grafiki marokańskich artystów XX i XXI wieku. To ciekawa przeciwwaga dla bardziej „klasycznego” obrazu sztuki arabskiej, który często ogranicza się do rękodzieła, rzemiosła i ornamentyki. Tutaj mamy nowoczesne malarstwo figuratywne, abstrakcję, pejzaże miejskie, a nawet sztukę konceptualną.

W kolekcji znajdują się prace takich artystów jak Ahmed Cherkaoui, Farid Belkahia, Mohamed Melehi czy Chaïbia Talal – czyli nazwiska znane każdemu, kto interesuje się historią nowoczesnej sztuki marokańskiej. Nie są to ekspozycje nastawione na masowego turystę, lecz dobrze przemyślane galerie, które pozwalają przyjrzeć się ewolucji stylów, tematów i sposobów wyrazu artystycznego w Maroku od połowy XX wieku po współczesność.

Warto wspomnieć, że muzeum organizuje również liczne wystawy czasowe, poświęcone na przykład roli kobiet w ekonomii, historii handlu transsaharyjskiego, rozwojowi przemysłu tekstylnego, a nawet pokazom sztuki cyfrowej. Muzeum pozwala nam nie tylko poznać historię pieniądza i systemów finansowych w Maroku, ale też przyjrzeć się zmianom społecznym, kulturowym i estetycznym przez pryzmat tego, co często traktujemy jako czysto użytkowe.

Sziedziba banku i muzeum

Ogrody Botaniczne (Jardins Exotiques de Bouknadel) 

Po intensywnym poznawaniu historycznych i kulturowych zakątków Rabatu, nadchodzi moment, w którym warto zwolnić tempo. Nie po to, by zatrzymać podróż, ale by dać sobie przestrzeń na spokojniejsze doświadczenie miejsca. Jednym z takich punktów, położonych nieco na uboczu, lecz zdecydowanie wartych uwzględnienia w planie podróży, są ogrody botaniczne Jardins Exotiques de Bouknadel. 

Ogrody zlokalizowane są w miejscowości Bouknadel, przy głównej drodze krajowej N1 prowadzącej z Rabatu do Kenitry. Wbrew swojej nazwie, ogrody nie są jedynie ekspozycją botaniczną – są raczej przestrzenią zaprojektowaną jako podróż przez różne strefy klimatyczne, kultury i sposoby patrzenia na zieleń. Ich historia sięga połowy XX wieku, kiedy to francuski inżynier i ogrodnik Marcel François postanowił zrealizować swój ambitny projekt: stworzenie ogrodu, który łączyłby w sobie elementy krajobrazowe i roślinne z różnych zakątków świata. Wędrował, zbierał nasiona, szkicował układy przestrzenne, przywoził rośliny z Azji, Ameryki Południowej, Afryki i Europy. Wszystko to skupił na jednym obszarze ziemi w Bouknadel, który stał się jego prywatnym ogrodem życia.

Zwiedzanie Jardins Exotiques odbywa się w sposób naturalny – nie ma jednej narzuconej trasy, ale wytyczone ścieżki prowadzą przez poszczególne strefy inspirowane różnymi regionami świata. Warto tutaj wyróżnić ogród japoński – utrzymany w stonowanych barwach, z niewielkim stawem, drewnianym mostkiem i symboliką typową dla kultury Dalekiego Wschodu. Żwirowe ścieżki, niskie drzewa, bonsai i kamienne elementy dekoracyjne wprowadzają spokojny rytm zwiedzania. Tuż obok zaczyna się przestrzeń stylizowana na ogród andaluzyjski, nawiązujący do dziedzictwa arabskiego południa Hiszpanii – geometryczne klomby, cytrusy, fontanny i niskie, symetryczne żywopłoty przypominają klasyczne ogrody z Granady czy Sewilli.

Ogród Japoński

Dalsza część ogrodu przenosi odwiedzających w bardziej egzotyczne rejony – strefa tropikalna to gęste, wilgotne alejki, gdzie dominują wysokie bambusy, paprocie, bananowce i rośliny o wielkich, błyszczących liściach. Ścieżki znikają momentami pod zielonym sklepieniem, a intensywność barw i faktur jest wyraźnie inna niż w poprzednich sekcjach. Kształty, kolory i układy roślin są zupełnie inne niż te znane z europejskich parków.

Są tu również przestrzenie poświęcone roślinności Afryki Północnej i subsaharyjskiej, z charakterystycznymi kaktusami, agawami, palmami i roślinami pustynnymi. Całość uzupełniona jest o elementy architektury charakterystycznej dla krajów arabskich – łuki, mozaiki, ażurowe ekrany z kamienia. Część ogrodu inspirowana Indiami czy Ameryką Łacińską również nie ogranicza się tylko do samej flory – wkomponowano w nią struktury drewniane, altany, pawilony i rzeźby, które tworzą spójną narrację przestrzenną. W tym sensie ogrody nie są tylko katalogiem gatunków roślinnych, ale raczej opowieścią o relacji człowieka z naturą – i o tym, jak różne kultury tworzą swoje zielone przestrzenie.

Z punktu widzenia praktycznego – teren jest dobrze utrzymany i zadbany, z wyraźnie wytyczonymi trasami, tablicami informacyjnymi i punktami odpoczynku. W jednej ze stref ogrodu znajduje się część edukacyjna z małym centrum informacji o ekologii i ochronie przyrody, a także ekspozycją czasową. 

.

.

Plaże Rabatu

Choć Rabat jest znany głównie z medyny, dzielnic rządowych, zabytków i muzeów, to jego położenie nad Atlantykiem pozwala nam połączyć miejskie zwiedzanie z możliwością kontaktu z oceanem. Tutejsze wybrzeże jest różnorodne – od surowych, skalistych odcinków po szerokie i piaszczyste plaże rozciągające się na południe od miasta. 

Najbliżej centrum znajduje się plaża przy ujściu rzeki Bouregreg, tuż pod Kasbah des Oudayas. Wystarczy zejść z tarasów widokowych w Oudayas w dół po schodach i już jest się na miejscu. Widokowo to dość ciekawe miejsce – z jednej strony monumentalne mury kasby, a z drugiej – ocean. Jednak z uwagi na bliskość ujścia rzeki, prądy bywają tu silne, a jakość wody zależy od sezonu, pogody i aktualnej sytuacji hydrologicznej. 

Jeśli szukamy plaży bardziej nastawionej na wypoczynek – z łagodniejszym zejściem do wody, czystszym piaskiem i nieco lepszą infrastrukturą, to polecam wybrać się kilka kilometrów na południe od Rabatu, do Temary.  Sama Temara to miejscowość z własnym, lokalnym charakterem – niezbyt turystyczna, ale dobrze skomunikowana z Rabatem. Jej plaże, zwłaszcza Sable d’Or (czyli „Złoty Piasek”), oferują znacznie więcej niż miejski odcinek przy Oudayas. Plaże są szersze i bardziej zadbane, a fale – umiarkowane. 

Główna plaża w Rabacie

Jeszcze dalej na południe znajduje się Skhirat – niewielka miejscowość wypoczynkowa oddalona o około 30 kilometrów od centrum Rabatu. Skhirat to miejsce, które od lat uchodzi za lokalny „mini kurort”. Znajduje się tu kilka hoteli i pensjonatów, fragment wybrzeża z zabudową resortową, ale też spora część otwartej plaży dostępna dla wszystkich. Skhirat cieszy się opinią jednej z czystszych plaż w tej części wybrzeża – piasek jest jasny, woda przez większość sezonu przejrzysta, a fale umiarkowane, choć bywają dni, kiedy prądy są silniejsze. Jest to dobre miejsce na jednodniowy wypad, aby odpocząć od miejskiego tempa Rabatu.

Z kolei jeśli ruszyć na północ, w stronę Kenitry, znajdziemy plażę Plage des Nations. Przez wiele lat był to dziki fragment wybrzeża, odwiedzany głównie przez mieszkańców pobliskich wsi i entuzjastów natury. Dziś obszar ten zaczyna się powoli zabudowywać, ale mimo to część plaży pozostaje dostępna i dość naturalna. Jest to miejsce bardziej otwarte, wietrzne, z większymi falami – chętnie odwiedzane przez surferów i osoby szukające mniej komercyjnych przestrzeni. 

Warto też wspomnieć o surfingu – Rabat i okolice nie są może mekką surferów, ale oferują przyzwoite warunki, zwłaszcza dla początkujących. W okolicach Kasbah des Oudayas, w Temarze, Harhoura i Contrebandiers działają lokalne szkółki surfingu, prowadzone często przez byłych zawodników lub pasjonatów, którzy uczą w małych grupach. Fale na Atlantyku bywają kapryśne, ale jeśli trafi się na dobry dzień, można liczyć na naprawdę przyjemne pływanie.

W planowaniu wizyty warto uwzględnić kilka rzeczy. Po pierwsze, jakość wody – choć zwykle jest w porządku, szczególnie w Temarze i Skhiracie, to po intensywnych opadach lub w okresach wzmożonej aktywności rzek, woda w pobliżu miasta może być zanieczyszczona. Po drugie – silne prądy. Ocean potrafi być zdradliwy, dlatego kąpiel warto zawsze traktować z ostrożnością, zwłaszcza gdy brak ratowników. Po trzecie – sezonowość. W lipcu i sierpniu plaże bywają zatłoczone, zwłaszcza w weekendy. Poza sezonem są spokojniejsze, ale nie każda plaża będzie wtedy utrzymana w pełni.

Parking przed plażą w Sale

.