Lerwick i Fort Charlotte 

Przygoda na Szetlandach zawsze rozpoczyna się w Lerwick – jedynej miejscowości na wyspach o statusie miasta. Główną arterią miasteczka jest Commercial Street – klimatyczna wąska, kręta i wciśnięta między niskie kamienice z szarego kamienia. Idąc dalej, dotrzemy do nabrzeża, gdzie polecam zatrzymać się przy starym porcie. Przez wieki właśnie tutaj znajdowało się tutaj serce miasta i do dziś port żyje swoim rytmem – cumują tutaj kultury rybackie, małe promy przewożące ludzi na sąsiednie wyspy, a czasem nawet duże jednostki obsługujące platformy na Morzu Północnym. 

Choć Lerwick liczy sobie nieco ponad siedem tysięcy, to funkcjonuje tutaj całkiem sporo kawiarni i restauracji, jak na tak niewielką społeczność. Wieczorem polecam zajrzeć do któregoś z pubów – takich jak The Lounge czy The Marlex. To dobra okazja, by porozmawiać z mieszkańcami – gość z zewnątrz nie jest tu anonimowy i rzadko pozostaje niezauważony.

Natomiast kilka minut spacerem od centrum znajduje się Fort Charlotte – niewielka, ale dobrze zachowana twierdza z XVII wieku. Choć dziś nie usłyszymy tu salw armatnich, a wartownicy nie pilnują już murów, twierdza wciąż dominuje nad centralną częścią miasta – cicha, masywna i wciąż obecna.

Fort Charlotte został zbudowany około 1665 roku, w czasie wojny angielsko-holenderskiej, jako część brytyjskiego systemu obrony wybrzeża. W tamtym czasie Lerwick było portem o znaczeniu strategicznym. Jego położenie przy naturalnym porcie Bressay Sound czyniło je idealnym punktem do zaopatrywania statków, a także do kontroli ruchu morskiego między Atlantykiem a Skandynawią.

Fort Charlotte

Budowa fortu miała przede wszystkim znaczenie defensywne – chronić port i miasto przed potencjalnymi atakami ze strony Holendrów, z którymi Anglia toczyła wówczas krwawe spory handlowe i morskie. Fort zaprojektowano jako pięcioboczny bastion z potężnymi murami, dziedzińcem i baterią dział skierowanych w stronę zatoki. Miał wyraźnie geometryczny, regularny plan – typowy dla twierdz budowanych według zasad nowożytnej inżynierii wojskowej, inspirowanej włoskimi i francuskimi projektami epoki renesansu.

Paradoksalnie, mimo dużych ambicji, Fort Charlotte nie zdążył odegrać większej roli militarnej w czasie swojej pierwszej „kadencji”. Już w 1673 roku (niespełna dekadę po ukończeniu budowy) został spalony przez Holendrów podczas jednej z wypraw odwetowych. Twierdza nie była wówczas wystarczająco uzbrojona ani obsadzona, co uczyniło ją łatwym celem. 

Fort został odbudowany w 1781 roku, w czasie kolejnej fali niepokojów międzynarodowych – tym razem związanych z amerykańską wojną o niepodległość oraz wojną z Francją. Przy okazji zaczął pełnić również funkcje cywilne – mieścił się tu między innymi sąd i więzienie.

Dziś Fort Charlotte to przede wszystkim zabytek, nadal częściowo wykorzystywany przez instytucje rządowe. Otwarty dziedziniec fortu jest dostępny dla zwiedzających i stanowi doskonały punkt widokowy. Z murów możemy spojrzeć w stronę zatoki Bressay Sound oraz w głąb Lerwick. Masywne, grube mury z kamienia, wciąż robią wrażenie swoją prostą, funkcjonalną formą.

Na szczególną uwagę zasługują również detale architektoniczne – portale wejściowe, ślady po dawnych stanowiskach artyleryjskich, resztki dawnych zabudowań wewnętrznych. Można tu spędzić trochę czasu, spacerując po dziedzińcu i murach, zastanawiając się, jak wyglądało życie żołnierzy stacjonujących w tym miejscu, kiedy wiatry z Morza Północnego nawiewały nie tylko deszcz, ale i informacje o kolejnych zagrożeniach z kontynentu.

Panorama Lerwick

Shetland Museum & Archives

Schodząc z kamiennych murów Fortu Charlotte i wracając w stronę nabrzeża, trudno nie zauważyć nowoczesnej bryły stojącej tuż przy wodzie. To Shetland Museum & Archives, w którym czeka na nas spotkanie z historią archipelagu – od prehistorii aż po czasy współczesne.

Wizyta tutaj to naturalny kolejny krok po Fort Charlotte – oba miejsca mówią o tym samym regionie, ale z zupełnie różnych perspektyw. O ile fort opowiada o militarnym aspekcie dawnych czasów, muzeum przybliża codzienność, rzemiosło, gospodarkę, kulturę i sposób życia mieszkańców wysp – zarówno tych dawnych, jak i tych współczesnych.

Wnętrze muzeum podzielone jest na kilka poziomów i tematycznych sekcji poprowadzonych chronologicznie – zaczynamy od znalezisk z epoki brązu, przechodzimy przez okres wpływów nordyckich i szkockich, aż do XX wieku.  Jest miejsce na fakty, ale też na lokalne anegdoty, fragmenty dzienników, nagrania dźwiękowe, a nawet próbki języka i muzyki.

Charakterystycznym elementem wystawy są łodzie typu sixareen – tradycyjne, wąskie łodzie rybackie używane przez pokolenia Szetlandczyków. Oglądając je z bliska, łatwo zrozumiemy, jakim wyzwaniem była praca na morzu – bez GPS-u, silników i pogody na życzenie. 

Sporo uwagi poświęcono również tkaninom i lokalnemu rękodziełu. Szetlandy znane są z produkcji wysokiej jakości wełny i dzianin – słynne wzory z Fair Isle doczekały się nawet osobnej części wystawy. Zobaczymy tam nie tylko gotowe swetry i czapki, ale też narzędzia dziewiarskie, próbki włóczek i filmy pokazujące tradycyjne techniki pracy. 

Na wyższym poziomie znajduje się część poświęcona życiu codziennemu mieszkańców – są tu odtworzone wnętrza domów z różnych epok, kuchnie, warsztaty, narzędzia rolnicze i przedmioty codziennego użytku. Warto też zajrzeć do archiwów (fizycznie lub cyfrowo) by zobaczyć stare mapy, dokumenty urzędowe, zapiski sądowe czy zdjęcia z rodzinnych albumów. 

Na koniec warto wspomnieć o samej lokalizacji. Budynek muzeum stoi dosłownie nad wodą – tuż obok niewielkiej mariny i slipu. Z jednej strony mamy widok na spokojną taflę portu, a z drugiej – na miejskie budynki Lerwick. Shetland Museum & Archives to świetne wprowadzenie do dalszego zwiedzania całego archipelagu. 

Budynek Muzeum

Stanowisko archeologiczne Jarlshof

Po zwiedzeniu fortu Charlotte I Shetland Museum & Archives, łatwiej zrozumieć, że historia Szetlandów to nie tylko opowieści o rybołówstwie, dzianinach i wietrze od morza. Dalszym kierunkiem jest południe wyspy Mainland, gdzie na samym końcu lądu, czeka Jarlshof – intrygujące stanowisko archeologiczne.

Ruiny leżą tuż przy wybrzeżu, z widokiem na wzburzone wody Morza Północnego. Na pierwszy rzut oka Jarlshof może przypominać zbiór niskich kamiennych murków rozrzuconych po pagórkowatym terenie. Ale w rzeczywistości jest to wielowarstwowa przestrzeń, gdzie przez blisko cztery tysiące lat mieszkali ludzie – zaczynając od epoki neolitu, dalej przez epokę brązu, aż po czasy nordyckie, aż po.

Najstarsze ślady pochodzą z około 2500 roku p.n.e. – są to proste, kamienne domy o okrągłych podstawach, do dziś częściowo widoczne w gruncie. Później pojawiły się bardziej zaawansowane konstrukcje – w tym domy typu broch, czyli okrągłe kamienne wieże charakterystyczne dla północnej Szkocji. 

Nie mniej fascynujące są pozostałości osady nordyckiej. Wikingowie dotarli na Szetlandy około IX wieku i zostali tu na dobre. W Jarlshof widać to bardzo wyraźnie. Zachowały się domy mieszkalne z charakterystycznym układem pomieszczeń, warsztaty, paleniska, a nawet kamienne koryta i kanały. To nie była prymitywna wioska, ale zorganizowana społeczność z własnym rytmem życia i zapleczem gospodarczym.

Późniejsze wieki przyniosły kolejne zmiany – w ruinach możemy nawet odnaleźć pozostałości XVI-wiecznej rezydencji. Nazwa „Jarlshof” została zresztą nadana dopiero w XIX wieku, przez szkockiego pisarza Waltera Scotta, który odwiedził to miejsce i opisał je w jednej ze swoich powieści. Nie jest to więc oryginalna nazwa żadnej z dawnych osad, ale literacka etykieta, która z czasem przyjęła się na dobre.

Na miejscu dostępne jest niewielkie centrum dla zwiedzających, w którym obejrzymy modele, zdjęcia z wykopalisk oraz rekonstrukcje domów i innych obiektów. Pomoże nam to lepiej zrozumieć, co właściwie widzimy w terenie. Pzewodniki są dostępne zarówno w wersji papierowej, jak i audio, ale równie dobrze możemy po prostu przejść się ścieżkami i chłonąć atmosferę miejsca.

Shetland Textile Museum

Po intensywnym poznawaniu historii Szetlandów, warto odwiedzić odwiedzić Shetland Textile Museum – miejsce, które w zupełnie inny sposób opowiada o tożsamości wysp. Muzeum znajduje się w Böd of Gremista, niewielkim kamiennym domu z XVIII wieku, położonym tuż przy brzegu morza, kilka minut jazdy od centrum Lerwick. 

Kilka pokoi i ekspozycji wystarczy żeby pokazać, jak codzienność, rzemiosło i kobieca praca budowały kulturę i gospodarkę Szetlandów przez wieki. W centrum wszystkiego znajduje się wełna – i nie byle jaka. Szetlandzka owca to osobna rasa, niewielka, odporna na surowy klimat i dająca wyjątkowo delikatne, ale wytrzymałe runo. Od pokoleń wełna była tu czymś więcej niż tylko surowcem – była walutą, obroną przed zimnem, podstawą gospodarki domowej i narzędziem ekspresji. Kobiety przędły, tkały, farbowały i dziergały niemal całe życie.

Jedna z sal muzeum poświęcona jest tradycji Fair Isle knitting – wielokolorowego dziergania z geometrycznymi wzorami, rozpoznawalnego dziś na całym świecie. Wzory te nie często miały konkretne znaczenie, a w niektórych rodzinach przekazywano je z pokolenia na pokolenie. Pełniły nawet funkcję identyfikacyjną – rybacy, którzy ginęli na morzu, mogli być rozpoznani właśnie po dzianinie! Niektóre kobiety znały nawet 200 wzorów na pamięć i dziergały je z prędkością trudną do uwierzenia.

Shetland Textile Museum wyróżnia również żywe rzemiosło. Istnieje duża szansa że podczas zwiedzania natrafimy na osoby przędzące tu i teraz. W ogóle personel muzeum zna się na fachu i z radością opowie nam wiele ciekawych i zaskakujących faktów na temat przędzenia i jakie cuda można w ten sposób uzyskać.

Muzeum działa głównie w sezonie letnim (maj-wrzesień), zazwyczaj od wtorku do soboty. Do muzeum możemy się dostać pieszo z Lerwick w około pół godziny spaceru wzdłuż nabrzeża lub podjechać taksówką czy lokalnym autobusem.

Shetland Crofthouse Museum

Jeśli interesujesz się historią codziennego życia, tradycyjną architekturą i tym, jak kiedyś wyglądało funkcjonowanie w małych społecznościach wiejskich, to wizyta w Shetland Crofthouse Museum w miejscowości Dunrossness na południu Mainland. To jedno z tych miejsc, które nie tylko pokazuje eksponaty, ale wręcz pozwala poczuć, jak wyglądała rzeczywistość prostych ludzi w XIX-wiecznej Szkocji.

Muzeum mieści się w autentycznym, odrestaurowanym domu typu „crofter’s cottage” – czyli niewielkiej, kamiennej chacie zamieszkiwanej przez rolników samowystarczalnych (tak zwanych „crofterów”). Dom, obora, stodoła i suszarnia zboża – wszystkie elementy tworzą razem funkcjonalną całość, która w przeszłości służyła jednej rodzinie. Dach pokryty jest strzechą przytrzymywaną kamieniami i linami, zgodnie z lokalną tradycją zabezpieczania przed silnymi wiatrami. Ściany wykonano z grubego kamienia, a głównym źródłem ciepła i światła był kiedyś ogień torfowy. Wrażenie robi piec z paleniskiem torfowym, na którym przygotowywano posiłki i który stanowił centrum życia domowego. Wnętrze jest surowe, ale pełne szczegółów – znajdziemy tu skrzynkowe łóżka, prostą kuchnię, ręczne narzędzia, drewniane ławy, wiklinowe kosze, stare garnki i dziesiątki innych przedmiotów, które kiedyś były codziennością.

Jednym z ciekawszych aspektów wizyty jest możliwość zrozumienia, jak blisko natury toczyło się życie. Tuż przy chacie znajduje się ogródek warzywny „kailyard”, w którym uprawiano podstawowe rośliny potrzebne do przeżycia. Nieopodal zrekonstruowano też młyn wodny – niewielki, poziomy młyn służący do mielenia zboża, działający dzięki grawitacyjnemu przepływowi wody. Tego typu rozwiązania były podstawą przetrwania – z dala od sklepów i technologii, w warunkach trudnych pogodowo, ale dających jednocześnie przestrzeń do życia i pracy.

Wizyta w Crofthouse Museum  pozwala zrozumieć, jak wyglądało życie bez elektryczności, bieżącej wody czy systemów grzewczych. Daje wgląd w świat, w którym codzienne funkcjonowanie wymagało znacznie więcej pracy fizycznej i kreatywnego wykorzystania dostępnych zasobów. 

Kamienna chata „crofter’s cottage”

Klify Eshaness

Południe Szetlandów ma swoją narrację: ciągłość osadnictwa, wpływy nordyckie, warunki przetrwania. Północ z kolei mówi zupełnie innym językiem – tu przyroda staje się głównym rozmówcą. A jeśli jest na archipelagu miejsce, w którym to widać najlepiej, to są to klify Eshaness.

Klify ciągną się wzdłuż wybrzeża w nieregularnej linii, poszarpanej przez czas, wodę i wiatr. To pozostałości dawnego wulkanu – skały bazaltowe, twarde i zwarte, które przez tysiące lat były rzeźbione przez morze. Efekt to seria naturalnych formacji: zatoczki, iglice, głębokie szczeliny i jaskinie, które układają się w jeden z najbardziej charakterystycznych krajobrazów na wyspie.

W zasadzie cały ten odcinek wybrzeża jest jednym wielkim punktem obserwacyjnym. Szczególnie polecam zatrzymać się przy szczelinie Geo of Thunder, gdzie w czasie sztormów woda potrafi być wyrzucana w powietrze z ogromną siłą. Warto też zejść niżej w stronę piaskowej zatoczki, gdzie przy odrobinie szczęścia da się znaleźć ślady fok. 

Warto wiedzieć, że ten fragment wybrzeża (Northmavine) to miejsce, gdzie granica między lądem a morzem jest wyjątkowo dynamiczna. Zimą sztormy potrafią zmieniać ukształtowanie linii brzegowej w ciągu jednej nocy. Są tu zatoczki zalewane i osuszane cyklicznie, albo fragmenty ścieżek, które jeszcze kilka lat temu istniały, a dziś już ich nie ma. 

Jest jeszcze tutaj coś zupełnie wyjątkowego – Latarnia morska w Eshaness. Wybudowana została w 1929 roku, a dzisiaj możemy ją wynająć jako… miejsce noclegowe. Sam budynek jest prosty, funkcjonalny i typowy dla szkockich latarni z początku XX wieku.

Klify Eshaness

Scalloway Castle

Udając się z Lerwick na zachód, do niewielkiego miasteczka Scalloway, warto zatrzymać się tu na coś więcej niż tylko szybkie zdjęcie portu. Scalloway kiedyś była głównym ośrodkiem życia politycznego na wyspach. Przez setki lat funkcjonowała jako dawna stolica Szetlandów, a jej sercem (dosłownie i symbolicznie) był Zamek (Scalloway Castle). Dziś pozostały po nim tylko ruiny, ale są to ruiny z charakterem, które nie wymagają wielkiej wyobraźni, by zrozumieć, jakie znaczenie miało to miejsce.

Scalloway Castle zbudowano w 1600 roku, na zlecenie Patricka Stewarta, znanego też jako Patrick, Earl of Orkney. I tu warto się na chwilę zatrzymać, bo sam zleceniodawca był postacią więcej niż kontrowersyjną. Patrick był synem Roberta Stewarta, nieślubnego syna króla Jakuba V i (jak wielu ludzi jego pochodzenia) musiał budować swoją władzę bardziej siłą i intrygą niż urodzeniem. Jego rządy na Orkadach i Szetlandach były brutalne, a sam zamek w Scalloway powstał przede wszystkim jako demonstracja siły i narzędzie kontroli lokalnej ludności.

Budowa zamku została wymuszona na mieszkańcach – nie tylko musieli dostarczać materiały i żywność, ale też siłą angażowano ich do robót. Kroniki wspominają o przymusowej pracy, a nawet o karach dla tych, którzy odmawiali udziału w przedsięwzięciu. Zamek stał się więc symbolem władzy nie tyle politycznej, co przemocowej. Patrick Stewart ostatecznie został aresztowany i stracony za nadużycia i bunt przeciwko koronie, ale jego zamek pozostał.

Scalloway Castle nie był olbrzymią twierdzą, ale raczej kompaktową rezydencją o charakterze obronnym. Miał formę typową dla szkockiej architektury wiejskiej tego okresu: plan litery „L”, grube kamienne mury, spiralne schody i wysokie, wąskie wieżyczki na narożnikach. Choć z zewnątrz wyglądał na stosunkowo prosty, w środku znajdowały się liczne komnaty – nie tylko mieszkalne, ale też przeznaczone dla gości, służby i straży.

Do dziś zachowały się fragmenty tych przestrzeni – możemy wejść do środka i przejść się przez część dawnych pomieszczeń, w tym przez tzw. „great hall”, czyli główną salę zamkową, gdzie niegdyś odbywały się uczty, spotkania i narady. Wejście jest darmowe, a na miejscu czekają na nas również tablice z podstawowymi informacjami dla odwiedzających.

Zamek Scalloway

Muzeum Shetland Bus

Parę minut spacerem od Scalloway Castle znajduje się miejsce, które przypomina o znacznie nowszym rozdziale w historii Szetlandów – mniej oczywistym, ale zdecydowanie wartym poznania. „Shetland Bus” to kryptonim jednej z najbardziej niezwykłych operacji II wojny światowej. W dużym skrócie – chodziło o tajny morski szlak transportowy między okupowaną Norwegią a Wielką Brytanią, konkretniej mówiąc – właśnie Szetlandami. Operacja była prowadzona wspólnie przez Norwegów i Brytyjczyków od 1941 roku. Jej celem było przemycanie ludzi, sprzętu, broni i informacji. W jedną stronę szły rozkazy, radiostacje i agenci wywiadu, a w drugą – uciekinierzy, dokumenty i świadkowie.

Transporty odbywały się najpierw zwykłymi, niewielkimi łodziami rybackimi – w ciemności, zimnie, pośród sztormów i z pełną świadomością, że patrole niemieckie mogły zakończyć każdy rejs w kilka minut. Później, gdy operacja została rozbudowana, Norwegowie dostali do dyspozycji szybkie kutry motorowe i wsparcie brytyjskiego wywiadu.

Scalloway było jednym z głównych punktów operacyjnych – właśnie stąd ruszały (i tu wracały) łodzie biorące udział w misjach. Dlatego właśnie muzeum Shetland Bus mieści się dokładnie tutaj – w dawnym budynku straży przybrzeżnej, z widokiem na port i na trasy, którymi naprawdę płynęli ludzie ryzykujący życie dla sprawy.

Muzeum nie zajmuje wiele przestrzeni, ale jest świetnie zorganizowane. To typowo lokalna inicjatywa – prowadzona z pasją, przez ludzi, którzy znają temat od podszewki. Wystawa to połączenie artefaktów, zdjęć, dokumentów i nagrań – wszystko starannie opisane, podane z wyczuciem i dbałością o szczegół.

Są tu mundury i osobiste przedmioty uczestników operacji, fragmenty wyposażenia łodzi, modele statków, a także listy, notatki i meldunki – autentyczne źródła, które nie wymagają wielkiej wiedzy historycznej, by je zrozumieć. Szczególnie polecam zatrzymać się przy relacjach mówionych – są tu nagrania i cytaty z uczestników, którzy opowiadają o mrozie, strachu, ale też o absurdzie, odwadze i determinacji.

To miejsce pozwala spojrzeć na Szetlandy nie jako na peryferie historii, ale jako na jej aktywnego uczestnika. Działania „Shetland Bus” miały spory wpływ na przebieg wojny i do dziś pamięć o nich jest pielęgnowana po obu stronach Morza Północnego.

Warto podkreślić, że muzeum działa sezonowo – zazwyczaj od późnej wiosny do wczesnej jesieni. Wstęp jest bezpłatny, choć mile widziane są datki, które wspierają utrzymanie ekspozycji. Na zewnątrz, przy muzeum, znajduje się również pomnik upamiętniający załogi Shetland Bus – prosty, granitowy monument ustawiony z widokiem na morze, z którego ruszano w ciemność. 

Pomnik Shetland Bus

Sumburgh Airport Aviation Museum 

Tuż obok jedynego na wyspach lotniska znajduje się niewielkie, ale niezwykle interesujące muzeum lotnictwa. Gorąco polecam tam zawitać i zobaczyć, jak rozwijała się komunikacja i technologia na Morzu Północnym.

Sumburgh Airport powstał na początku lat 30. XX wieku i jest najważniejszym węzłem komunikacyjnym całego archipelagu. Dziś codziennie łączy Szetlandy ze Szkocją kontynentalną i innymi wyspami, ale jego początki sięgają czasów, gdy lotnictwo było jeszcze w powijakach. Muzeum skupia się właśnie na tych pierwszych dekadach – na wyzwaniach i osiągnięciach, które uczyniły z lotniska prawdziwe okno na świat dla lokalnej społeczności.

Lotnisko miało także strategiczne znaczenie podczas II wojny światowej, kiedy pełniło rolę bazy RAF, a stacjonujące tu samoloty uczestniczyły w patrolach nad Morzem Północnym. W tym kontekście muzeum pokazuje, jak ważną rolę pełniły Szetlandy w szeroko rozumianych działaniach wojennych – nie tylko na morzu, ale i w powietrzu.

Wśród eksponatów dominuje kolekcja zdjęć, modeli i rzeczywistych eksponatów związanych z lotnictwem na Szetlandach. Zostaniemy oprowadzeni przez historię lotniska; obejrzymy pierwsze samoloty, które tu lądowały, wyposażenie załóg, a także dokumenty i plany rozwoju infrastruktury.

Na uwagę zasługują również interaktywne tablice i krótkie filmy dokumentalne, które przybliżają zarówno techniczne, jak i społeczne aspekty lotnictwa na wyspach. W tym wszystkim muzeum nie pomija też historii ludzi – pilotów, mechaników, kontrolerów lotów i wszystkich tych, którzy przyczynili się do tego, że Sumburgh stał się tak ważnym punktem na mapie komunikacyjnej północnej Europy. Dowiemy się tu o wyzwaniach codziennej pracy w trudnych warunkach pogodowych, o nagłych akcjach ratunkowych i o tym, jak lotnisko łączyło wyspy ze światem zewnętrznym.

Choć muzeum jest niewielkie, jego wartość dla lokalnej społeczności jest ogromna. Dla mieszkańców Szetlandów lotnisko i związane z nim usługi stanowią symbol połączenia z resztą świata, niezależności i możliwości rozwoju. Muzeum dobrze pokazuje ten aspekt – nie tylko przez pryzmat techniki, ale i przez historie ludzi, którzy przez lata tworzyli to miejsce.

Lotnisko Sumburgh

Latarnia Sumburgh Head i rezerwat ptaków 

Po zwiedzeniu Muzeum Lotnictwa, polecam udać się kilka kilometrów dalej na południe, gdzie skaliste klify kończą się przy latarni morskiej Sumburgh Head. To miejsce łączy w sobie surowość natury, historię morskiej nawigacji i świetne warunki do obserwacji ptaków w całej Szkocji.

Latarnia została zaprojektowana i oddana do użytku w 1821 roku. Zbudowana na wysokim cyplu, pełniła przez wiele dekad funkcję strażnicy dla statków żeglujących wzdłuż zdradliwego wybrzeża Shetlandów. Dziś dawne zabudowania mieszczą wystawy opowiadające o historii latarni, technologii jej działania oraz roli, jaką odgrywała w lokalnej społeczności. 

Na terenie Maszynowni (Engine Room) znajdują się pierwotne silniki, które kiedyś napędzały syrenę mgłową (foghorn), jak i również mechanizm, który generował dźwięk syreny, instalacje i urządzenia pomocnicze. Wszystko to zostało przywrócone do działania demonstracyjnego. 

Z kolei kuźnia Smiddy (Smiddy Blacksmith’s Workshop) ilustruje codzienne życie latarników oraz rzemiosło, które było niezbędne na tak odizolowanej stacji. W kuźni można zobaczyć oryginalną kuźnię z miechem z roku około 1822. Natomiast ekspozycja Marine Life Centre jest poświęcona przyrodzie morskiej: od mniejszych organizmów, po topowe drapieżniki (na przykład delfiny, orki czy wieloryby). Również ptaki morskie – maskonury, nurzyki – mają tutaj swoje miejsce.

A w Chacie Radarowej (Radar Hut) poznamy historię wojskową latarni. W czasie II wojny światowej na terenie byłej stacji radarowej pełniła ona funkcję ostrzegawczą. Wszystko to wzbogaca znajdujący się pod latarnią Geopark z warstwami geologicznymi datowanymi na okres dewoński (około 385 milionów lat temu). 

Cały teren Sumburgh Head to jednak nie tylko zabytkowa architektura i widoki na ocean – to także ważny rezerwat przyrody zarządzany przez RSPB (Royal Society for the Protection of Birds). Przy odrobinie cierpliwości możemy z bliska poobserwować maskonury, alki, nurzyki, kittiwake’i i inne gatunki morskich ptaków gniazdujących na stromych klifach. Największe skupiska pojawiają się tu wiosną i latem, gdy ptaki wracają z otwartego morza, by założyć gniazda i wychować młode. 

Wąskie ścieżki prowadzące wzdłuż krawędzi klifów są wzbogacone o tablice informacyjne ułatwiające rozpoznawanie poszczególnych gatunków i lepsze zrozumienie ich zachowań. W sezonie prowadzone są także spacery z przewodnikiem.

Latarnia Sumburgh

Wyspa Yell 

Po kilku dniach na Mainland, największej z wysp archipelagu Szetlandów, trudno nie poczuć chęci ruszenia dalej – na wyspę Yell. Dojazd jest prosty i szybki – wystarczy złapać prom z Toft, na północnym krańcu Mainland. Rejs trwa około dwudziestu minut, ale już w jego trakcie czuć różnicę. Po zjechaniu z promu w Ulście pierwsze, co rzuca się w oczy, to rozległość przestrzeni i absolutna prostota tego krajobrazu. Owce są wszędzie, jakby należały nie do poszczególnych gospodarstw, tylko do całej wyspy. 

Wyspa zachwyci z pewnością każdego, kto interesuje się obserwacją zwierząt – Yell to bowiem teren, gdzie przyroda wciąż ma pierwszeństwo. Zacznijmy od fok, często leniwie unoszących się na falach lub wylegujących się na pobliskich skałach. Zarówno foka szara, jak i pospolita (zwana też portową) występują tutaj w dużych liczbach i są łatwe do wypatrzenia w spokojniejszych zatoczkach, szczególnie w miejscach takich jak West Sandwick, Gloup czy okolice Whale Firth. 

Kolejnymi intrygującymi mieszkańcami Yell są wydry. Yell uchodzi za jedno z najlepszych miejsc w całej Europie do obserwacji tych zwierząt – ale nie w ogrodach zoologicznych ani specjalnych rezerwatach, tylko w ich naturalnym środowisku. Są jednak bardzo ostrożne i aktywne głównie o świcie oraz późnym wieczorem. Aby je wypatrzyć, potrzeba nie tylko cierpliwości, ale też znajomości ich zwyczajów. Najbardziej obiecujące są skaliste brzegi, zarośnięte zatoki i ujścia strumieni. Cullivoe, North Aywick oraz północne wybrzeża wyspy to najlepsze rejony do poszukiwań. 

Wyspa jest również ptasim eldorado. W zależności od pory roku możemy tu zaobserwować setki gatunków, szczególnie podczas lęgów. Klify i torfowiska zamieniają się wtedy w scenę natury, gdzie każda para ptaków odgrywa swój własny spektakl. Uwagę przyciągają szczególnie maskonury – charakterystyczne dzięki swoim kolorowym dziobom i nieporadnym chodzeniu po lądzie. 

Równie interesujące są bonxies – czyli wielkie wydrzyki. To silne i terytorialne ptaki, które potrafią bronić swojego lęgowiska bardzo stanowczo, nawet przed człowiekiem. Poza nimi warto wypatrywać rybitw, siewek, biegusów oraz edredonów. Torfowiska przyciągają kuliki wielkie, których charakterystyczne zawodzące nawoływanie rozlega się w bezkresnych przestrzeniach wyspy. Z kolei błotniaki i czaple chętnie przebywają w pobliżu słodkowodnych oczek i bagienek, których na Yell nie brakuje.

Na otwartych wodach, szczególnie po północnej stronie wyspy, nie brakuje jeszcze jednego rodzaju gości – ssaków morskich. Latem nie jest rzadkością zauważyć z klifów sylwetkę orki lub butlonosego delfina. Zdarzają się także grindwale i czasem nawet humbaki. Jeśli morze wydaje się nagle „wrzeć” – ptaki zbierają się w jednym miejscu, fale rozbryzgują się nieregularnie – to znak, że tuż pod powierzchnią odbywa się wielkie podwodne polowanie. Te momenty mogą trwać kilka minut lub dłużej i stanowią jedne z najbardziej ekscytujących chwil podczas pobytu na Yell. 

Aby w pełni korzystać z uroków przyrody Yell, warto przestrzegać kilku zasad. Przede wszystkim: bądź cicho. Większość zwierząt reaguje na hałas i obecność ludzi – często po prostu się oddala. Lornetka to narzędzie absolutnie niezbędne – nie tylko pozwala na dokładną obserwację, ale też umożliwia zachowanie bezpiecznej odległości, co jest szczególnie ważne przy dzikich ssakach. Dobrze też poruszać się powoli, czasem nawet przystanąć na dłużej w jednym miejscu.

Para maskonurów

Old Haa Museum and Tearoom

Po obejrzeniu naturalnych uroków wyspy Yell, warto odwiedzić Old Haa Museum and Tearoom, położone w miejscowości Burravoe, na południowo-wschodnim krańcu wyspy. To miejsce łączy w sobie funkcje muzeum lokalnej historii, galerii sztuki, przytulnej herbaciarni i ogrodu pełnego atmosfery. 

Old Haa mieści się w historycznym budynku z 1672 roku, który został pierwotnie wybudowany dla Roberta Tyrie – szkockiego kupca i właściciela ziemskiego. Sam budynek ma niezwykłą wartość architektoniczną, a jego grube kamienne ściany i klasyczny szetlandzki charakter sprawiają, że już samo wejście do środka przenosi odwiedzających w czasie. Co ważne, budynek ten wpisany jest na listę zabytków (Listed Building), co czyni go jednym z najlepiej zachowanych historycznych obiektów mieszkalnych na Shetlandach.

Muzeum posiada szeroką gamę wystaw, które pozwalają lepiej zrozumieć lokalną historię, przyrodę oraz życie codzienne mieszkańców wyspy na przestrzeni wieków. Wśród ekspozycji znajdują się między innymi unikatowe artefakty związane z historią morską Yell, dokumentację katastrof statków, modele łodzi rybackich, a także zbiór fotografii dokumentujących życie społeczności lokalnej. Szczególnym punktem muzeum jest Natural History Room, w którym prezentowane są okazy flory i fauny, próbki kamieni charakterystycznych dla geologii wyspy, a także ogromna żuchwa kaszalota, który został wyrzucony na brzeg Yell wiele lat temu.

Dużą wartością muzeum jest również archiwum fotograficzne i kolekcja  Bobby’ego Tullocha – znanego szetlandzkiego przyrodnika, fotografa i ornitologa. Jego prace dają unikalny wgląd w świat dzikiej przyrody Yell, w tym liczne obserwacje morskich ptaków i ssaków zamieszkujących te okolice.

Tuż za budynkiem znajduje się urokliwy ogród otoczony kamiennym murem, będący idealnym miejscem na spokojny spacer lub chwilę kontemplacji. W ogrodzie możemy też znaleźć ciekawą instalację artystyczną w postaci Inuksuit – kamiennych rzeźb inspirowanych tradycyjnymi strukturami Inuitów. Te kamienne wieże zostały stworzone przez dzieci z miejscowej szkoły z użyciem lokalnych kamieni, co nadaje temu miejscu wyjątkowy charakter i symboliczne znaczenie – łącząc pokolenia i kultury.

Ważnym elementem odwiedzin w Old Haa jest również tearoom, czyli kameralna herbaciarnia mieszcząca się w jednej z części budynku. Wnętrze zachowało tradycyjny szetlandzki charakter – drewniane meble, delikatne światło lamp, a w chłodniejsze dni nawet ciepło bijące z kominka. Często możemy tutaj usłyszeć lokalne opowieści od obsługi lub innych gości – to miejsce sprzyjające rozmowie i dzieleniu się historiami.

.

Wyspa Unst 

Ruszamy jeszcze dalej na północ, aż na sam koniec mapy Wielkiej Brytanii, gdzie czeka Unst – mała, surowa, niezwykle osobna wyspa, która zaskakuje na wiele sposobów. Dojazd na Unst nie jest trudny – po dotarciu na wyspę Yell promem z Gutcher do Belmont na Unst. Oba przeprawy są szybkie i sprawnie zorganizowane, a promy kursują często, choć warto wcześniej sprawdzić rozkład i zarezerwować miejsce, szczególnie jeśli podróżuje się samochodem. 

Unst wita krajobrazem nieco surowszym niż Mainland czy Yell. Tutejsza roślinność jest niższa, bardziej krzaczasta, a teren częściej skalisty i podmokły. Główna osada wyspy to Baltasound – spokojna, niemal senna miejscowość, która dawniej była centrum przemysłu śledziowego. Dziś znajdziemy tam sklep, małą stację benzynową, szkołę i coś, co uchodzi za najbardziej na północ położony urząd pocztowy Wielkiej Brytanii. 

Znanym punktem na Unst jest… przystanek autobusowy. Tak, przystanek. Znajduje się przy drodze w pobliżu Baltasound i słynie z tego, że od lat jest tematycznie dekorowany przez lokalnych mieszkańców. Fotel, zasłonki, kwiaty, czasem sezonowe ozdoby – całość przypomina bardziej instalację artystyczną niż typowy przystanek. Dla wielu to drobna, humorystyczna wizytówka Unst i przejaw lokalnego dystansu do rzeczywistości.

Natomiast udając się na północy kraniec wyspy, dotrzemy do rezerwatu przyrody Hermaness. Jest to obszar torfowisk, klifów i niesamowicie bogatego życia ptasiego. Latem roi się tu od maskonurów, głuptaków, mew trójpalczastych, alk, nawałników – wszystkie gniazdują na klifach lub w trawie i są przyzwyczajone do obecności ludzi, więc można je obserwować z bliska. Sam szlak przez rezerwat nie jest trudny, ale trzeba się liczyć z błotem, silnym wiatrem i szybko zmieniającą się pogodą – klasyka Szetlandów.

Największą nagrodą za przejście ścieżki są widoki na skalisty przylądek Muckle Flugga, na którym stoi latarnia morska – ostatnia ludzka konstrukcja – dalej już tylko otwarty ocean. Choć szczerze mówiąc, jeszcze dalej, choć już niedostępna dla turystów, leży maleńka skała Out Stack. Technicznie rzecz biorąc, to właśnie jest najbardziej na północ wysunięty punkt Wielkiej Brytanii. Nawet jeśli ktoś nie przywiązuje wagi do takich geograficznych rekordów, samo uczucie „końca drogi” robi wrażenie – jest się tu, a dalej już nic.

Unst to także miejsce o głębokich korzeniach historycznych. Wyspa ma na swoim koncie imponującą liczbę znalezisk z czasów wikińskich. W Haroldswick znajduje się małe muzeum z rekonstrukcją wikińskiego domu i pełnowymiarową repliką statku – prostą, ale oddającą ducha epoki. To ciekawa wizyta, która pozwala lepiej zrozumieć, jak bardzo ta mała wyspa była niegdyś ważnym punktem na mapie Morza Północnego.

Na końcu szlaku czeka widok na Muckle Flugga, skalisty cypel z latarnią morską, która przez dziesięciolecia była najdalej na północ wysuniętym zamieszkanym miejscem w Wielkiej Brytanii. Jeszcze dalej znajduje się Out Stack – bezludna skała uznawana za najbardziej na północ położony punkt kraju. I choć nie ma tam nic poza falami i wiatrem, sama świadomość, że jest się tuż obok końca mapy, robi swoje. Nie potrzeba wielkich słów ani widowiskowych atrakcji – wystarczy samo trwanie w tym miejscu.

Legendarny przystanek

Muness Heritage Centre i Zamek Muness

Po powrocie z Hermaness warto zatrzymać się na dłużej w Haroldswick, niewielkiej miejscowości na wschodnim wybrzeżu Unst. Tam znajduje się Unst Viking Heritage Centre, czyli Centrum Dziedzictwa Wikingów. Najbardziej rzuca się w oczy pełnowymiarowa replika wikińskiego statku Skidbladner, zbudowanego w oparciu o znaleziska archeologiczne z Norwegii. Obok niej znajduje się rekonstrukcja długiego domu Wikingów, zbudowanego z kamieni i darni, z paleniskiem pośrodku i przestrzenią mieszkalną oddzieloną od strefy gospodarczej. 

Unst odgrywało istotną rolę w epoce wikińskiej – wyspa była jednym z pierwszych punktów kontaktu Skandynawów z brytyjskim wybrzeżem. Znaleziono tu ponad 60 stanowisk archeologicznych związanych z osadnictwem wikińskim (więcej niż gdziekolwiek indziej na Szetlandach). Domy, groby, fragmenty ceramiki i narzędzi – wszystko to wskazuje, że Unst nie było tylko przystankiem, ale miejscem, gdzie toczyło się intensywne życie.

Na miejscu obejrzymy więc wystawę poświęconą lokalnym znaleziskom, repliki przedmiotów codziennego użytku, elementy uzbrojenia i narzędzia. Miejsce to prowadzone jest przez lokalnych wolontariuszy i pasjonatów, którzy często chętnie opowiadają o historii wyspy, o projektach archeologicznych i o samym procesie tworzenia repliki statku. 

A po wyjściu z Centrum Dziedzictwa, polecam ruszyć w stronę zamku Muness. Zamek został wzniesiony w 1598 roku przez Laurence’a Bruce’a z Cultmalindie – postać kontrowersyjną, by nie powiedzieć: budzącą niechęć. Bruce był kuzynem szkockiego króla Jakuba VI i został wysłany na Szetlandy jako królewski namiestnik. Szybko jednak zyskał reputację człowieka bezwzględnego, który nie tylko wykorzystywał lokalnych mieszkańców, ale też dopuszczał się licznych nadużyć w administracji, sądownictwie i gospodarce. 

Muness miał być jego rezydencją i bezpieczną twierdzą, z której mógłby zarządzać swoją nową domeną i chronić się w razie buntu. Mimo niewielkich rozmiarów zamek reprezentuje dość wysoki standard jak na lokalne warunki – posiadał dwie kondygnacje mieszkalne, wieże narożne oraz elementy architektury obronnej, choć jego charakter był bardziej reprezentacyjny niż militarny.
 

W 1627 roku zamek został zaatakowany przez piratów (prawdopodobnie holenderskich) i został opuszczony. Od tego czasu nikt już na stałe w nim nie zamieszkał, a budowla z biegiem lat powoli popadała w ruinę. Mimo to do dziś zachowała się w zaskakująco dobrym stanie, szczególnie jak na lokalizację wystawioną na silne wiatry, wilgoć i brak opieki konserwatorskiej przez większą część jej istnienia. W niektórych pomieszczeniach umieszczono niewielkie tablice informacyjne, dzięki którym zorientujemy się, jakie były funkcje najróżniejszych wnętrz.

Łódź wikingów