Zwiedzanie Saragossy: zabytki, muzea i mniej oczywiste perełki

Szlak Ruta Caesaraugusta i Muzeum Forum Caesaraugusta

Zanim wybierzemy się na spacer po współczesnej Saragossie, polecam zwrócić uwagę, że pod stopami naszymi rozciąga się miasto znacznie starsze niż barokowe kościoły czy modernistyczne kamienice. W I wieku p.n.e., Rzymianie założyli właśnie tutaj osadę o nazwie Caesaraugusta – jedyne rzymskie miasto na Półwyspie Iberyjskim nazwane bezpośrednio od imienia cesarza Oktawiana Augusta. Dziś pamiątki po tej historii możemy odkrywać dzięki szlakowi tematycznemu Ruta Caesaraugusta.

Pierwszym punktem na trasie jest Muzeum Forum Caesaraugusta, znajdujące się przy Placu Katedralnym, tuż obok katedry La Seo. Choć z zewnątrz trudno się domyślić, co kryje się wewnątrz, to po zejściu na poziom -1 oczom ukazuje się dobrze zachowany fragment antycznego forum – głównego placu miasta. 

Forum w Caesaraugusta było nie tylko centrum handlowym, ale i administracyjnym. Znajdowały się tu główne budynki użyteczności – świątynie, bazyliki, sklepy, a także portyki, które chroniły mieszkańców przed deszczem i wiatrem. Ulice wokół forum tętniły życiem – tu podejmowano decyzje, zawierano umowy, robiono zakupy, prowadzono spory, a także organizowano różnego rodzaju wydarzenia publiczne. Współcześnie możemy zajrzeć do podziemi, by zobaczyć fundamenty tego, co niegdyś stanowiło serce antycznego miasta.

Zachowane fragmenty murów, kanałów ściekowych, kolumnady czy nawierzchni ulic robią wrażenie – nie ze względu na skalę czy monumentalność, ale na ich autentyczność i sposób ekspozycji. Wrażenia pogłębiają interaktywne elementy muzeum: makiety, rekonstrukcje 3D oraz materiały audiowizualne. Jest to świetne miejsce, aby zrozumieć, jak wyglądało życie w prowincjonalnym mieście Imperium Rzymskiego i jak głęboko sięgają korzenie współczesnych miast Europy.

Makieta Forum, na terenie muzeum

Muzeum Portu Rzecznego 

Kolejny etap szlaku Ruta Caesaraugusta to Muzeum Portu Rzecznego, zlokalizowane kilka minut pieszo od forum, na terenie placu San Bruno. Choć dzisiejsza rzeka Ebro wydaje się bardziej elementem krajobrazu niż aktywnym szlakiem handlowym, to w czasach rzymskich była kluczową arterią transportową całej okolicy. Port Caesaraugusty pozwalał na przyjmowanie towarów z całego imperium, a także eksport lokalnych produktów, takich jak oliwa, ceramika czy zboże. Muzeum Portu Rzecznego (Museo del Puerto Fluvial de Caesaraugusta) mieści się w nowoczesnym budynku, ale to, co najciekawsze, ukryte jest pod jego powierzchnią. W tym miejscu archeolodzy odkryli fragment dawnego portu rzecznego. Rzeka Ebro pełniła kluczową rolę w jego funkcjonowaniu – nie tylko jako źródło wody, ale przede wszystkim jako szlak transportowy. Port rzeczny był centrum załadunku, przeładunku i dystrybucji towarów, które trafiały do miasta z innych części imperium.

Zwiedzanie muzeum zaczyna się od zejścia w dół, pod poziom obecnej ulicy. Już sam ten fakt przypomina, jak bardzo zmieniła się topografia miasta przez wieki. Oglądając odsłonięte fragmenty murów, ramp i klatek schodowych prowadzących kiedyś bezpośrednio do wody, można wyobrazić sobie tętniące życiem nabrzeże. Port był zorganizowany z dużą precyzją – łączył się bezpośrednio z poznanym już forum rzymskim, wokół którego skupiało się życie społeczne i administracyjne miasta. W pobliżu znajdowały się również magazyny, a z czasem także rynek (macellum), gdzie handlowano świeżymi produktami i luksusowymi towarami.

Warto zwrócić uwagę na makietę pokazującą jak wyglądał port i jego otoczenie w czasach największego rozkwitu. To, co dziś widzimy jako surowe ruiny, zyskuje dzięki niej drugie życie – możemy lepiej zrozumieć, jak wyglądała infrastruktura portowa i jaką rolę pełniła w codziennym funkcjonowaniu miasta. W muzeum znajdują się również liczne przedmioty wydobyte podczas wykopalisk: fragmenty amfor, ceramiki, szkła, a nawet marmuru. Wszystkie te przedmioty przybyły do Caesaraugusty drogą wodną i stanowią namacalny dowód na istnienie dobrze zorganizowanej sieci handlowej, która łączyła prowincjonalną Saragossę z resztą rzymskiego świata. Rzeka Ebro była wówczas dużo głębsza, a po jej wodach spławiano towary z głębi półwyspu aż do Morza Śródziemnego.

Ciekawym uzupełnieniem ekspozycji są też materiały multimedialne. Prezentacje wideo pokazują, jak mogły wyglądać procesy załadunku i transportu, a także przybliżają życie codzienne mieszkańców portowej dzielnicy. Właśnie ta codzienność portowego życia, uchwycona w tych kilku metrach kwadratowych ruin, mówi o przeszłości miasta więcej niż niejeden podręcznik.

Mozaika na terenie muzeum

Muzeum Term Publicznych (Museo de las Termas Públicas de Caesaraugusta)

Dalej trasa poprowadzi nas do Muzeum Term Publicznych. Choć niewielkie, stanowi fascynujące świadectwo miejskiej infrastruktury sprzed dwóch tysięcy lat – tej, która nie służyła rozrywce elit, lecz całym społecznościom. Termy były bowiem integralną częścią życia publicznego, dostępne nie tylko dla zamożnych, ale i dla mniej uprzywilejowanych mieszkańców Cesaraugusty. Obecna ekspozycja ukazuje nam elementy niegdyś ogromnej konstrukcji (przede wszystkim letriny oraz część portykowego basenu) z zachowaniem ich oryginalnego położenia, czyli „in situ”.

To, co najbardziej przyciąga uwagę w muzeum, to bardzo konkretne i przyziemne aspekty życia codziennego. Letriny, czyli publiczne toalety, były niezwykle praktyczne i zorganizowane. Znajdujące się tu ławki z otworami mogły pomieścić jednocześnie nawet dwadzieścia kilka osób. System kanalizacji i odpływów pod nimi (jak na swoje czasy) był wysoce zaawansowany. Te pozornie intymne przestrzenie były miejscem spotkań, rozmów i elementem codziennej rutyny.

Z kolei portykowy basen, znajdujący się tuż obok, pełnił funkcję relaksacyjną. Otoczony kolumnadą, zapewniał nieco cienia i prywatności, jednocześnie będąc przestrzenią otwartą – prawdopodobnie pod gołym niebem. Woda w nim była chłodna i czysta, co stanowiło kontrast dla gorących pomieszczeń, które niestety nie zachowały się w całości, ale możemy je obeydzięki materiałom multimedialnym i makietom. Polecam zwrócić uwagę na rekonstrukcje hypocaustum – systemu ogrzewania podłogowego i ściennego, który rozprowadzał gorące powietrze generowane przez piece. 

Warto też zwrócić uwagę na funkcje społeczne term. Nie były one tylko miejscem kąpieli – służyły integracji, rozmowom, zawieraniu znajomości i dyskusjom o polityce czy interesach. Bywały podzielone na strefy dla kobiet i mężczyzn, funkcjonowały w określonych godzinach i miały jasno wyznaczone schematy użytkowania. Dla wielu mieszkańców miasta wizyta w termach była codzienną rutyną – nie luksusem, a raczej obowiązkiem społecznym i higienicznym.

Wizytę wzbogacają liczne artefakty, takie jak narzędzia do pielęgnacji ciała, gliniane naczynia na balsamy, pincety, grzebienie czy ręczniki. To drobiazgi, które składają się na intymny obraz codzienności: jak dbało się o higienę, jak wyglądały rytuały kąpielowe, jakie przedmioty towarzyszyły ludziom każdego dnia. Dzięki temu muzeum staje się nie tylko miejscem nauki o architekturze, ale też punktem wejścia do świata emocji i rytuałów sprzed wieków.

Oryginaly fragment w muzeum

Teatr Rzymski 

Ostatni, najbardziej okazały punkt szlaku to Teatr Rzymski Caesaraugusty, odkryty stosunkowo niedawno, bo dopiero w XX wieku, podczas robót budowlanych. Teatr powstał w I wieku naszej ery, za panowania cesarzy Tyberiusza i Klaudiusza. Był wówczas jednym z największych w całej rzymskiej Hispanii – mógł pomieścić nawet 6 tysięcy widzów. To robi wrażenie, zwłaszcza że Caesaraugusta liczyła w tamtym czasie zaledwie około 20 tysięcy mieszkańców. Oznacza to, że prawie jedna trzecia miasta mogła jednocześnie uczestniczyć w wydarzeniach teatralnych, co podkreśla wagę, jaką Rzymianie przywiązywali do życia publicznego, rozrywki i integracji społecznej.

W przeciwieństwie do wielu antycznych teatrów, które budowano na naturalnych zboczach, ten w Saragossie powstał na zupełnie płaskim terenie. Zastosowano więc zaawansowaną jak na tamte czasy technikę konstrukcyjną: łuki wspornikowe, beton rzymski (opus caementicium), masywne mury radialne i pierścienie podtrzymujące widownię. Cała struktura była bardzo przemyślana – zarówno pod względem akustyki, jak i dostępności. Jednym z ciekawszych elementów architektonicznych była osobna droga wejścia prowadząca prosto do przestrzeni orkiestry to przejście było przeznaczone dla prominentnych widzów, być może członków elit miejskich.

Widownia (cavea) była wykończona marmurem, a front sceniczny miał aż trzy kondygnacje i ozdobiony był kolumnami. Całość, choć dziś w dużej mierze w ruinie, z pomocą muzeum możemy sobie ją dobrze wyobrazić. W muzeum znajdują się między innymi:

makieta odtwarzająca wygląd teatru w czasach świetności,

interaktywne prezentacje audiowizualne,

eksponaty związane z życiem codziennym w antycznym teatrze (stroje, rekwizyty, instrumenty),

opisy i diagramy techniczne pokazujące, jak wznoszono tego typu konstrukcje.

Co więcej, możemy przejść po specjalnie przygotowanych platformach i podestach, które prowadzą przez dawną widownię i scenę. Możemy też przyjrzeć się fragmentom oryginalnych schodów i przejść, zobaczyć z bliska sposób układania kamieni oraz miejsca, gdzie teatr łączył się z innymi budowlami miejskimi.

Historia teatru po jego zamknięciu jest równie interesująca. Po III wieku n.e. budynek przestał być używany – jego materiały rozbierano i wykorzystywano w innych konstrukcjach, między innymi w murach obronnych czy domach w średniowiecznej Saragossie. Przez wieki teatr pozostawał ukryty pod warstwami kolejnych cywilizacji, aż do przypadkowego odkrycia w 1972 roku. Wtedy to podczas prac budowlanych natrafiono na fragmenty struktur, które doprowadziły do serii badań archeologicznych i wieloletniej restauracji. 

Pozostałości teartuna tle nowoczesnego miasta

Mury Saragossy i Brama Puerta del Carmen

Historia Saragossy nie kończy się jednak na szlaku Ruta Caesaraugusta. Miasto ma też swoją stronę mniej rozpoznawalną, a przy tym nie mniej fascynującą – warstwę, w której zachowane fragmenty dawnych murów obronnych i samotnie stojąca Puerta del Carmen opowiadają historię o strategicznym znaczeniu tego miejsca i o dramatycznych wydarzeniach, które przez wieki rozgrywały się w jego granicach.

Mury Saragossy nie są dziś już ani kompletne, ani łatwe do odnalezienia. Miasto rozrosło się, zmieniło swój układ, a większość dawnych umocnień została zrównana z ziemią w XIX wieku. Ich historia sięga jednak czasów Cesarstwa Rzymskiego, kiedy Saragossa nosiła nazwę Caesaraugusta. To właśnie wtedy powstały pierwsze obwarowania – rzymskie mury miejskie, zbudowane z dużych bloków kamiennych, mające bronić miasta przed zagrożeniami z zewnątrz. Część tych struktur przetrwała – dziś można je obejrzeć np. w okolicach Plaza del Pilar, gdzie wyeksponowano fragmenty wkomponowane w nowoczesną zabudowę. To jednak tylko niewielki ułamek dawnego systemu.

W kolejnych wiekach Saragossa wielokrotnie zmieniała właścicieli. Wizygoci, Maurowie, chrześcijańscy królowie -wszyscy zostawiali swój ślad nie tylko w kulturze miasta, ale również w jego architekturze obronnej.  W czasach średniowiecznych obwarowania miasta miały już kilkanaście bram – kontrolowanych punktów wejścia i wyjścia, z których każda miała swoją nazwę, funkcję i znaczenie. Jedną z nich była właśnie Puerta del Carmen.

Pozostałości miejskich murów

Bramę wzniesiono w drugiej połowie XVIII wieku, w stylu klasycystycznym – prostym, symetrycznym, bez przesadnej dekoracyjności.  Nazwa „Puerta del Carmen” pochodzi od pobliskiego klasztoru karmelitów, już nie istniejącego. Gdy ją budowano, nikt nie przypuszczał, że stanie się jednym z najważniejszych symboli miasta.

Wszystko zmieniło się w latach 1808-1809, kiedy Saragossa stała się areną dramatycznych walk podczas wojen napoleońskich. Miasto, pod wodzą José Palafoxa, stawiło zacięty opór wojskom francuskim. Dwukrotna obrona Saragossy przeszła do historii Hiszpanii jako przykład heroizmu i determinacji ludności cywilnej. Walki były prowadzone ulicami, dom po domu, a bramy miejskie, w tym Puerta del Carmen, znalazły się na pierwszej linii frontu. Do dziś widoczne są ślady ostrzału – kulach i uszkodzenia w kamieniu nie zostały zrekonstruowane ani zamaskowane. Pozostawiono je celowo, jako niemą pamiątkę tamtych wydarzeń.

Po zakończeniu wojen i wraz z rozwojem urbanistycznym w XIX wieku, większość murów Saragossy została zburzona – przestały być potrzebne, a jednocześnie ograniczały rozwój przestrzenny miasta. Puerta del Carmen jednak ocalała. Z jednej strony dlatego, że nie była już integralną częścią linii murów, z drugiej – ze względu na swoje symboliczne znaczenie. Dziś brama stoi samotnie pośrodku dużego skrzyżowania, otoczona ruchem ulicznym i miejskim zgiełkiem. 

Brama Puerta Del Carmen

Bazylika Nuestra Señora del Pilar

Bazylika stoi nad rzeką Ebro, w centralnym punkcie miasta, przy ogromnym placu Plaza del Pilar, który łączy ją z innym ważnym kościołem – La Seo – oraz z gmachami świeckimi. 

Historia tego miejsca sięga I wieku naszej ery. Zgodnie z tradycją, to właśnie tutaj, przy Ebro, apostoł Jakub miał doznać objawienia Matki Boskiej, która pojawiła się na kolumnie (po hiszpańsku pilar), przekazując mu duchowe wsparcie. Co ciekawe, według przekazu, było to jeszcze za życia Maryi, co czyni objawienie wyjątkowym na tle innych. Ta kolumna nie jest tylko symbolem – znajduje się wewnątrz bazyliki, osłonięta ozdobną kaplicą i codziennie przyciąga dziesiątki wiernych, którzy dotykają jej z krótką modlitwą. 

Budowę obecnego kościoła rozpoczęto w XVII wieku w stylu barokowym, choć prace trwały jeszcze przez kolejne stulecia. Efektem jest ogromna, ale harmonijna bryła z czterema wysokimi wieżami i kilkunastoma kopułami, których kolorowe dachy stały się jednym z symboli Saragossy. Choć z zewnątrz wygląda monumentalnie, w środku panuje raczej prostota niż przepych. Dominują jasne barwy, marmurowe posadzki, solidne kolumny i kilka bogatszych kaplic. Najważniejszym punktem wewnątrz jest wspomniana kolumna z figurą Matki Boskiej – otoczona marmurem, złotem i tłumem modlących się.

Bazylika jest również miejscem związanym ze sztuką. W jednej z kopuł znajdują się freski młodego Francisco Goi – artysty, który urodził się niedaleko stąd. Choć to jeszcze nie ten dramatyczny, mroczny Goya znany z późniejszych dzieł, to można w nich dostrzec pewien zalążek stylu, który później zrewolucjonizował hiszpańskie malarstwo. Mniej znanym, ale zdecydowanie wartym uwagi elementów wizyty jest możliwość wejścia na jedną z wież bazyliki. Część drogi pokonuje się windą, potem kilka pięter schodami, aż wychodzi się na galerię z widokiem na całą Saragossę i dolinę rzeki Ebro. Panorama rozciąga się na czerwone dachy starego miasta, nabrzeża i odległe wzgórza Aragonii. Bazylika wciąż stanowi żywe centrum duchowe miasta. Szczególnie jest to widoczne 12 października, podczas wielkiej fiesty na cześć Matki Boskiej z Pilar. Miasto zamienia się w scenę dla barwnych parad, koncertów i ofiar kwiatowych składanych pod bazyliką. To święto ma zarówno charakter religijny, jak i świecki – coś pomiędzy uroczystością a miejskim karnawałem.

Plac przed Bazyliką

Katedra La Seo

Kilka kroków od Bazyliki del Pilar, po drugiej stronie tego samego placu, stoi inny kościół, który często pozostaje w jej cieniu, a zupełnie niesłusznie. Mowa o katedrze La Seo, zwanej również Catedral del Salvador de Zaragoza. Miejsce to warto odwiedzić nie „przy okazji”, ale z pełną uwagą.

To, co wyróżnia La Seo, to nie jeden styl architektoniczny, ale ich cała kolekcja. Nie jest to wynik próby olśnienia odwiedzających, jest to z kolei rezultat historii miasta, która przez wieki nakładała się na mury tej świątyni jak kolejne warstwy farby. La Seo powstała na miejscu wcześniejszej świątyni rzymskiej, a potem meczetu, z którego część elementów została zachowana i wkomponowana w strukturę nowego kościoła. Dlatego też najróżniejsze style: gotyk, mudéjar, renesans, barok – wszystko tu jest obecne, a jednocześnie zaskakująco spójne. 

Z zewnątrz La Seo wydaje się bardziej surowa niż Bazylika, ale wystarczy podejść od strony Calle del Sepulcro, by zobaczyć jedną z jej najbardziej charakterystycznych części – apsydę w stylu mudéjar, wpisaną na listę UNESCO. Bogato zdobiona ceramika, geometryczne wzory i ceglane łuki tworzą fasadę, która spokojnie mogłaby funkcjonować jako osobne dzieło sztuki. Dla wielu jest to najpiękniejszy przykład sztuki mudéjar w Aragonii – stylu, który narodził się z połączenia islamskiej estetyki z chrześcijańskimi funkcjami sakralnymi. Wnętrze katedry to coś zupełnie innego niż to, co znajdziemy w Bazylice del Pilar.  Główna nawa prowadzi do gotyckiego ołtarza z białego alabastru – precyzyjnie rzeźbionego, pełnego scen biblijnych i postaci świętych. To dzieło mistrzów aragońskich z XV wieku i jeden z najbardziej imponujących przykładów rzeźby gotyckiej w Hiszpanii.

La Seo nie konkuruje z Bazyliką – one się uzupełniają. Pilar to serce religijne miasta, miejsce publiczne, otwarte, codzienne. La Seo to natomiast pamięć o historii przemianach kulturowych i o sztuce sakralnej, która rozwijała się przez wieki w cieniu politycznych zmian. Jeśli spojrzeć na nie razem, stają się opowieścią o Saragossie jako mieście wielowarstwowym, zróżnicowanym i nieoczywistym.

Wieża Katedry La Seo

Muzeum Gobelinów 

Muzeum jest częścią kompleksu katedralnego La Seo i skrywa w sobie autentyczną kolekcję flamandzkich tapiserii, zachwycających kunsztem wykonania. Trudno nie docenić kunsztu tych dzieł – to małe arcydzieła, które opowiadają historie sprzed setek i tysięcy lat.

Wejście znajduje się na piętrze budynku przylegającego do katedry i prowadzi przez niewielką klatkę schodową, wyglądającą bardziej jak zaplecze zakrystii niż droga do ekspozycji muzealnej. Po przekroczeniu progu sali wystawowej, trafiamy przestrzeni wypełnionej kilkoma rzędami gigantycznych gobelinów, które niemal dotykają sufitu i rozciągają się od ściany do ściany. Oświetlenie jest stonowane i ukierunkowane tak, by wydobyć głębię kolorów i faktur tych niezwykłych dzieł.

Kolekcja gobelinów należących do katedry La Seo należy do najważniejszych i najlepiej zachowanych zbiorów tego typu w Europie. Zdecydowana większość z nich pochodzi z warsztatów flamandzkich z XV i XVI wieku, okresu, w którym tapiserie pełniły funkcje nie tylko dekoracyjne, ale przede wszystkim narracyjne i dydaktyczne. Zanim rozpowszechniło się malarstwo olejne, a książki były dostępne jedynie dla elit, to właśnie gobeliny służyły do przekazywania historii – biblijnych, mitologicznych i historycznych. Działały trochę jak obrazkowe opowieści dla ludzi, którzy nie potrafili czytać – a jednocześnie były symbolem prestiżu i zamożności właściciela.

Sama technika wykonania tapiserii zasługuje na uwagę. To nie są zwykłe dekoracyjne tkaniny – każdy z tych gobelinów powstawał miesiącami, a często nawet latami, z użyciem precyzyjnych krosien i ręcznie barwionych nici jedwabnych, lnianych i wełnianych. Z bliska widać to jeszcze wyraźniej: delikatne przejścia tonalne, cieniowanie twarzy, detale w architekturze tła, połysk zbroi czy miękkość szat. Niektóre fragmenty są niemal niezwykle rrealistyczne, a inne pełne symboliki, która wymaga interpretacji.

Duża część gobelinów ukazuje sceny ze Starego i Nowego Testamentu, w tym cykle z życia apostołów, sceny męki Chrystusa, a także wyobrażenia alegorii cnót, walki dobra ze złem, sądu ostatecznego czy apokalipsy. Szczególnie interesujący jest cykl poświęcony postaci króla Dawida – ukazanej nie tylko jako władca, ale też jako wojownik i muzyk. W innych gobelinach odnaleźć możemy inspiracje mitologią grecką i rzymską, sceny dworskie i pastoralne, a nawet dyskretne nawiązania polityczne – często zakamuflowane w symbolice herbowej czy alegorycznych przedstawieniach.

Każdy gobelin ma swoją tabliczkę z tytułem i krótkim opisem, co pozwala zorientować się w tematyce, ale nie przytłacza. Całe muzeum pozwala nam na kontakt z rzemiosłem, które wymagało czasu, skupienia i niesłychanej precyzji. 

Wystawa w Muzeum Gobelinów

Muzeum Goi (Museo Goya – Colección Ibercaja) 

Niedaleko katedry La Seo i bazyliki El Pilar znajduje się wyjątkowe miejsce nie tylko dla miłośników twórczości Francisca Goi, ale również dla tych, którzy chcą zrozumieć kontekst, w jakim powstawały jego dzieła i zobaczyć rozwój sztuki hiszpańskiej od średniowiecza aż po wiek XX.

Najpierw skupmy się jednak na samym budynku – to elegancki pałac z XVI wieku, znany jako Casa de Jerónimo Cósida. Z zewnątrz zachwyca renesansową fasadą, a w środku łączy historyczne elementy architektury z nowoczesną aranżacją wystaw. Centralną częścią jest oczywiście bogata kolekcja dzieł Goi – zarówno jego obrazów olejnych, jak i słynnych grafik. Wśród dzieł warto wymienić „Kaprysy”, „Okropności wojny”, „Byki z Bordeaux” i „Przysłowia”, które pozwalają prześledzić, jak zmieniało się jego spojrzenie na rzeczywistość – od satyrycznego komentarza społecznego po refleksje nad brutalnością i absurdem ludzkiego losu.

Jednakże, muzeum nie jest poświęcone wyłącznie Goi. Znajdują się tu również dzieła innych hiszpańskich artystów różnych epok – od malarstwa gotyckiego po współczesność. W kolekcji znajdziemy prace mistrzów takich jak Zurbarán, Ribera, Velázquez, a także artystów XX wieku. Całość zebrana została głównie dzięki kolekcjonerowi i historykowi sztuki, José Camón Aznarowi i fundacji Ibercaja.

Stałą kolekcję uzupełniają wystawy czasowe, które często prezentują mniej znane aspekty twórczości Goi lub zestawiają jego prace z dziełami innych artystów. Warto zwrócić uwagę na sposób, w jaki przedstawiona jest ewolucja twórczości Goi – od młodzieńczych portretów i prac religijnych, przez sceny rodzajowe, aż po późniejsze, bardziej mroczne i symboliczne obrazy oraz grafiki. To niezwykła podróż przez nie tylko rozwój artysty, ale też przez zmieniające się realia społeczne i polityczne Hiszpanii.

Dom Narodzin Goyi

Muzeum Pablo Gargallo 

Natomiast ta instytucja muzealna jest poświęcona twórczości jednego z najważniejszych rzeźbiarzy hiszpańskich XX wieku – Pablo Gargallo, pionierowi nowoczesnej rzeźby w metalu. Muzeum mieści się w historycznym budynku Palacio de los Condes, pochodzącym z drugiej połowy XVII wieku. Jest on przykładem późnorenesansowej architektury aragońskiej z elementami baroku. 

Muzeum Pablo Gargallo prezentuje kompleksową i jedyną w swoim rodzaju kolekcję dzieł tego artysty, który zasłynął przede wszystkim dzięki zastosowaniu nowych materiałów (głównie metalu) oraz eksperymentom z przestrzenią, pustką i formą. Kolekcja muzeum pozwala prześledzić całą artystyczną drogę Gargalla – od jego wczesnych prac akademickich, przez dojrzałe eksperymenty formalne, aż po prace z ostatnich lat życia. Istotnym aspektem muzeum jest to, że prezentowane są także szkice i rysunki koncepcyjne, dając nam możliwość zrozumienia procesu twórczego artysty – od projektu do ostatecznej realizacji rzeźbiarskiej.

Wśród najważniejszych i najbardziej rozpoznawalnych dzieł znajdujących się w zbiorach muzeum warto wymienić monumentalną rzeźbę „El Profeta”, umieszczoną na wewnętrznym dziedzińcu budynku. Innym charakterystycznym elementem są dwie postacie jeźdźców wykonane z brązu – „Saludo Olímpico” – które zostały zaprojektowane w 1929 roku z myślą o Stadionie Olimpijskim w Barcelonie. Rzeźby te obecnie ustawione są na zewnątrz muzeum, na placu San Felipe, jako zapowiedź tego, co znajduje się w jego wnętrzu. W zbiorach muzeum znajduje się także znana praca portretowa „Kiki de Montparnasse”, będąca rzeźbiarską interpretacją jednej z ikon paryskiego świata sztuki międzywojennej.

W muzeum szczególnie wyróżnia się też inicjatywa „Entre Luces”  specjalnie przygotowana sala ekspozycyjna dostosowana do potrzeb osób z niepełnosprawnościami, w której można dotykać replik rzeźb, korzystać z opisów w alfabecie Braille’a oraz poznawać sztukę za pomocą zmysłów innych niż wzrok.

Na koniec warto podkreślić, że jest to jedyne muzeum na świecie poświęcone tak bardzo osobie Pablo Gargallo. Dzięki ścisłej współpracy z rodziną artysty i zaangażowaniu władz miasta Saragossa, muzeum posiada bogate zbiory, nie tylko artystyczne, ale również dokumentacyjne – korespondencję, fotografie, projekty, artykuły prasowe oraz katalogi wystaw z czasów działalności Gargalla.

Wejście do muzeum

Galería IAACC Pablo Serrano 

W samym sercu Saragossy, przy Paseo María Agustín, znajduje się miejsce, które zupełnie wymyka się standardowym oczekiwaniom wobec muzeów i galerii. IAACC Pablo Serrano – czyli Instituto Aragonés de Arte y Cultura Contemporáneos – to przestrzeń poświęcona sztuce współczesnej, z naciskiem na twórczość Pabla Serrano. Instytucja nie podaje sztuki na tacy, ale raczej stwarza warunki do rozmowy, refleksji i własnej interpretacji.

Budynek, w którym mieści się galeria, to modernistyczna, surowa bryła, z elementami szkła i metalu, zaprojektowana tak, by nie zlewać się z otoczeniem. Ma w sobie coś z bunkra, coś z laboratorium, ale przede wszystkim: coś z pracowni artysty, w której możemy dotknąć procesu twórczego, a nie tylko efektu końcowego. 

Wchodząc do środka, trafiamy do przestrzeni otwartej, wielopoziomowej, rządzącej się nieco na własnych zasadach. Oczywiście, centralnym punktem kolekcji jest twórczość Pabla Serrano – urodzonego w Aragonii rzeźbiarza, którego prace od lat 50. XX wieku pojawiają się w najważniejszych galeriach świata. Serrano to artysta poszukujący – eksperymentujący z formą, materiałem, ideą. Jego rzeźby często odnoszą się do pojęcia tożsamości, kondycji ludzkiej. 

Obok stałej kolekcji Serrano, IAACC jest również platformą dla sztuki współczesnej z szerokiego wachlarza dziedzin. Fotografia, performance, sztuka multimedialna, ekspozycje dźwiękowe, projekty angażujące społecznie – każda z wystaw czasowych ma swój indywidualny charakter i rzadko zdarza się, by dwie wyglądały podobnie. Galeria stawia na różnorodność, ale też na aktualność tematów. Zamiast prezentować bezpieczne, „ładne” obrazy, które nikogo nie zszokują, kuratorzy często sięgają po projekty, które podejmują kwestie społeczne, polityczne czy ekologiczne. To miejsce, które reaguje nie na modę, ale na rzeczywistość.

Nowoczesna fasada Galerii

EMOZ – Muzeum Origami 

Ukryte w przestrzeniach Centro de Historias, w środku kryje świat zbudowany wyłącznie z papieru i cierpliwości. EMOZ to pierwsze muzeum w Europie poświęcone wyłącznie sztuce origami. Powstało w 2013 roku z inicjatywy Grupo Zaragozano de Papiroflexia – stowarzyszenia, zrzeszającego pasjonatów składania papieru z całej Hiszpanii. Ich działalność to nie tylko hobby, ale także aktywne promowanie origami jako formy sztuki współczesnej, która może być równie wyrafinowana jak rzeźba czy malarstwo. 

Wystawy w muzeum mają charakter czasowy i zmieniają się co kilka miesięcy. Znajdują się tam prace zarówno klasycznych mistrzów origami z Japonii (na przykład Akira Yoshizawa czy Kunihiko Kasahara), jak i nowoczesnych twórców z Europy, Ameryki i innych części świata. Modele prezentowane na wystawach często zadziwiają stopniem złożoności: skomplikowane, realistyczne zwierzęta z jednego arkusza papieru, figury ludzkie oddające ruch i emocje, geometryczne konstrukcje architekturę przyszłości. Wszystko to wykonane bez użycia kleju czy cięcia – tylko przez zginanie. To fascynująca gra ograniczeń, która prowadzi do zaskakujących rezultatów.

Eksponaty pokazane są w sposób bardzo czysty – w neutralnym oświetleniu, z dbałością o detal i przestrzeń. To zachęca, by patrzeć uważnie, by próbować zrozumieć logikę zgięć, rytm fałd, a nawet paradoksalnie – dynamikę zamkniętą w statycznej formie. 

Odwiedzając EMOZ, trudno nie docenić tego, jak wiele można opowiedzieć, zginając papier. Dla wielu odwiedzających jest to odkrycie zupełnie nowej dziedziny sztuki – z rzeczy prostych i niedocenianych.

Akwarium w Saragossie (Acuario de Zaragoza)

Podczas wizyty w Saragossie, wśród wielu zabytków i historycznych miejsc, warto znaleźć czas na coś zupełnie innego – Acuario de Zaragoza, czyli Akwarium w Saragossie. To miejsce wyróżnia się nie tylko na tle hiszpańskich atrakcji, ale także na tle większości akwariów w Europie. Dlaczego? Bo skupia się wyłącznie na wodach słodkowodnych – to akwarium fluwialne, a więc poświęcone rzekom i ich mieszkańcom.

Akwarium powstało w 2008 roku, z okazji Wystawy Światowej Expo, której tematem przewodnim była woda. Centrum ekspozycyjne zaplanowano wokół wielkiego zbiornika zwanego „Rzeką Świata” (El Gran Río Mundo), który spaja całą wystawę tematycznie i symbolicznie.

Trasa zwiedzania prowadzi przez pięć głównych stref, a każda poświęcona jednej rzece z innego kontynentu: Amazonka, Nil, Mekong, Murray-Darling i Ebro – ostatnia będąca rzeką lokalną, przepływającą przez samą Saragossę. Taki podział pozwala nie tylko zobaczyć różnorodność ekosystemów rzecznych, ale też porównać ich specyfikę i zrozumieć, jak ważną rolę pełnią rzeki w globalnej równowadze przyrodniczej.

Na odwiedzających czekają setki gatunków oraz tysiące osobników – głównie ryb, ale także gadów, płazów, owadów i niektórych ssaków. Wśród przyciągających uwagę mieszkańców akwarium znajduje się arapima gigas – olbrzymia ryba z Amazonii, a także goliath tigerfish – znana z afrykańskich legend ryba drapieżna, której wygląd i zęby zapadają w pamięć.

W wielu zbiornikach żyją także krokodyle, żółwie wodne, węże i płazy. Przykładowo, w sekcji australijskiej zobaczymy barwne słodkowodne ryby z kontynentu, który rzadko kojarzy się z rzekami. Z kolei w strefie afrykańskiej (poza rybami) są też ekspozycje edukacyjne dotyczące zagrożeń dla Nilu. Natomiast hiszpańska część, czyli Ebro, podkreśla znaczenie tej rzeki dla regionu Aragonii i pokazuje rodzime gatunki: pstrągi, sumy, karpie, a także endemiczne skorupiaki i ślimaki.

Na zakończenie warto wspomnieć, że Akwarium nie jest instytucją zupełnie oderwaną od rzeczywistości – również prowadzi działania na rzecz ochrony gatunków zagrożonych, bierze udział w międzynarodowych projektach naukowych i współpracuje z organizacjami ochrony przyrody. Mamy tu do czynienia jedynie z atrakcją turystyczną, ale z instytucją o realnym wpływie na ochronę środowiska.

Waran w akwarium

Parque Grande José Antonio Labordeta 

Jest to największy teren zielony na obszarze miasta, łączący w sobie piękno przyrody, elementy artystyczne oraz historyczne akcenty. Nazwany jest na cześć José Antonio Labordeta, aragońskiego piosenkarza, poety i polityka – człowieka o dużym wpływie na kulturę regionu. Z tego tytułu miejsce to nie tylko pełni funkcję rekreacyjną, ale również stanowi symbol lokalnej tożsamości i kultury Aragonii.

Spacer po parku to prawdziwa przyjemność. Wśród drzew liściastych i iglastych możemy spotkać zarówno rośliny rodzimy dla regionu, jak i egzotyczne gatunki, a wiele z nich jest oznaczone tabliczkami edukacyjnymi. Kolejnym charakterystycznym elementem parku są jego fontanny i rzeźby. Wśród nich wyróżnia się monumentalna fontanna Neptuna, klasyczna w formie i pięknie wkomponowana w otoczenie. W całym parku znajdują się także rzeźby historyczne, przedstawiające postacie ważne dla regionu, oraz instalacje współczesnych artystów. Wizyta w parku daje więc okazję nie tylko do kontaktu z naturą, ale również do obcowania ze sztuką.

Parque Grande pełni również funkcję historyczną. W parku znajdują się pomniki, między innymi króla Alfonsa I „El Batallador”, przypominające o ważnych wydarzeniach i osobach związanych z Aragonem. Dlatego też Parque Grande José Antonio Labordeta to miejsce wyjątkowe, które łączy w sobie naturę, sztukę i historię w jednym, harmonijnym krajobrazie. Jego rozległe alejki, bogactwo roślinności, liczne fontanny i rzeźby sprawiają, że jest wymarzonym miejscem na odpoczynek w klimacie miasta. 

Panorama parku

Galería A del Arte 

Galería A del Arte powstała w 2008 roku z inicjatywy Montse Navarro i Mariano Santandera. Zlokalizowana przy ulicy Bernardo Fita 19, nieopodal centrum Saragossy, galeria miała około 170 metrów kwadratowych przestrzeni ekspozycyjnej i bardzo wyraźnie określoną misję: promować sztukę współczesną, ze szczególnym uwzględnieniem artystów związanych z regionem Aragonii. To nie było miejsce komercyjne w tradycyjnym sensie – raczej przestrzeń spotkania, eksperymentu i refleksji nad tym, co aktualne w plastyce, grafice, fotografii i instalacjach.

Co wyróżniało tę galerię na tle innych? Przede wszystkim konsekwencja i jakość. A del Arte organizowała zarówno wystawy indywidualne uznanych twórców, jak i ambitne prezentacje zbiorowe. Na jej ścianach można było zobaczyć prace artystów takich jak Natalio Bayo, Julia Dorado, Gema Rupérez czy José Beulas. Wielu z nich było związanych z galerią na stałe, wracając z kolejnymi projektami, katalogami i edycjami limitowanymi. Oprócz malarstwa i grafiki pojawiały się także eksperymentalne formy multimedialne, co czyniło to miejsce szczególnie ciekawym dla tych, którzy szukają w sztuce czegoś bardziej aktualnego i nieoczywistego.

Galería A del Arte nie była jednak zamkniętą enklawą dla wąskiego grona odbiorców. Wręcz przeciwnie – dużą rolę odgrywały tu inicjatywy mające na celu otwarcie się na szerszą publiczność. Jednym z najbardziej udanych pomysłów była coroczna wystawa „100×100”, w której prezentowano małe formaty prac różnych artystów, sprzedawane w stałej cenie 100 euro. Ta dostępność – zarówno cenowa, jak i mentalna – przyciągała osoby, które na co dzień nie odwiedzały galerii sztuki. W ten sposób A del Arte budowała lokalną publiczność, edukowała ją i pokazywała, że kontakt ze sztuką nie musi być zarezerwowany tylko dla wybranych.

Nie sposób pominąć także jakości organizacyjnej – wystawy były perfekcyjnie zaaranżowane, zawsze opatrzone starannie przygotowanymi materiałami towarzyszącymi, a obsługa galerii była pomocna, ale nienachalna. To wszystko sprawiało, że zarówno artyści, jak i odbiorcy czuli się tam dobrze. Galeria stała się ważnym miejscem nie tylko dla Saragossy, ale i dla całego regionu – platformą dla dialogu artystycznego, przestrzenią do eksperymentowania i dzielenia się twórczością bez sztucznego patosu.

Sztuka Nowoczesna

Pałac Aljaferia

Nieco poza ścisłym centrum znajduje się potężna twierdza i rezydencja. Aljafería została wzniesiona w XI wieku jako pałac letni dla muzułmańskiego władcy Banu Hud, który rządził Saragossą w czasach, gdy miasto stanowiło niezależne taifę, czyli małe, lokalne królestwo powstałe po rozpadzie kalifatu Kordoby. W tamtym czasie Saragossa była jednym z najważniejszych ośrodków politycznych i kulturalnych na Półwyspie Iberyjskim, a Aljafería (w zamyśle twórców) miała podkreślać zarówno potęgę, jak i wyrafinowanie jej władców. 

Budowla łączy w sobie funkcje reprezentacyjne, obronne oraz religijne – miała służyć nie tylko jako miejsce odpoczynku, ale też jako centrum władzy i symbol prestiżu. Wizytę najlepiej rozpocząć od zewnętrznych murów i potężnych baszt, które nadają całości formę niemal niezdobytej twierdzy. 

Natomiast przekraczając główną bramę, dostrzeżemy zupełnie inne oblicze pałacu – wewnętrzny dziedziniec z krużgankami i dekoracjami o wyraźnie mauretańskim rodowodzie. Mamy tu do czynienia z klasycznym stylem sztuki islamskiej z tamtego okresu: łuki w kształcie podkowy, misternie rzeźbione stiuki, symetryczne motywy roślinne, arabeski oraz typowe dla islamu wyważenie między dekoracyjnością a spokojem formy. Charakterystycznym elementem jest niewielki mihrab – nisza modlitewna wskazująca kierunek Mekki – przypominająca o duchowym wymiarze tego miejsca.

Po zdobyciu Saragossy przez chrześcijańskiego króla Alfonsa I w 1118 roku, pałac przeszedł w ręce nowej władzy, ale nie został zniszczony. Zamiast tego, rozpoczęto jego stopniową przebudowę. W kolejnych wiekach Aljafería pełniła funkcję rezydencji królewskiej dla monarchów Królestwa Aragonii. W XIV i XV wieku dodano do niej nowe elementy – przede wszystkim skrzydła w stylu gotyckim, a później renesansowe detale, które miały unowocześnić i „ochrzcić” wygląd pałacu. W tym czasie powstały między innymi królewskie komnaty oraz Sala Tronowa, która zachowała wiele autentycznych elementów z epoki. Co ciekawe, nie usunięto przy tym starszych warstw – dzięki czemu możemy dziś zobaczyć współistniejące ze sobą wpływy islamskie, chrześcijańskie i świeckie, zamiast jednej, zunifikowanej wersji historii.

W XVI wieku pałac zaczął pełnić funkcje bardziej administracyjne i wojskowe. Jednym z najciekawszych (i zarazem najmroczniejszych) rozdziałów w jego dziejach był okres, w którym mieścił się tu trybunał Świętej Inkwizycji. W podziemiach oraz niektórych salach przechowywano więźniów, prowadzono przesłuchania i wydawano wyroki. Na ścianach zachowały się nawet inskrypcje wyryte przez uwięzionych – krótkie modlitwy, nazwiska, daty. 

Obecnie część pałacu jest otwarta dla zwiedzających, a w innej części mieści się siedziba Kortezów Aragonii – regionalnego parlamentu. To dość unikalna sytuacja, bo oznacza, że miejsce, które ma prawie tysiąc lat, nadal pełni funkcje władzy, choć w zupełnie innym kontekście niż pierwotnie.

Mury i wieże pałacu

Kościół Świętej Izabeli Portugalskiej

Ta świątynia znajduje także jako Kościół Świętego Kajetana (Iglesia de San Cayetano),  prawdziwa esencja barokowej ekspresji i lokalnej tożsamości, którą warto poznać. Sam kościół ma swoje korzenie w drugiej połowie XVII wieku, kiedy to w 1678 roku aragoński parlament (Diputación del Reino de Aragón) podjął decyzję o wzniesieniu w Saragossie kościoła poświęconego Świętej Izabeli, infancie Aragonii i królowej Portugalii, która dzięki swojej działalności dobroczynnej i kulturowej zdobyła szeroką cześć w całym regionie. Widzimy tutaj jak ważna była pamięć o tej postaci – nie tylko jako świętej, ale jako kogoś, kto symbolizował wartości ważne dla Aragonii.

To, co przyciąga uwagę nawet na pierwszy rzut oka, to fasada – monumentalna, bogato zdobiona i pełna barokowego żywiołu. Kontrast między jasnym alabastrem a ciemniejszymi materiałami tworzy dynamiczny efekt, a ornamentyka w stylu churrigueresco (z liśćmi, volutami, puttami i elementami geometrycznymi) sprawia, że fasada jest nie tylko częścią architektoniczną, ale niemal rzeźbiarską opowieścią o triumfie formy i symbolu. Nad centralnym wejściem wznosi się herb Królestwa Aragonii, a po bokach można dostrzec rzeźby świętych – San Cayetano, San Andrés Avelino i samą Świętą Izabelę.

Po przekroczeniu progu kościoła doświadcza się kolejnej niespodzianki: plan wnętrza został zaprojektowany jako krzyż grecki, z centralną kopułą wspartą na czterech filarach i dodatkowymi czterema mniejszymi kopułami w ramionach. To rozwiązanie wyróżnia świątynię spośród wielu innych barokowych kościołów i jest o tyle interesujące, że stało się inspiracją techniczną dla projektów kolejnych budowli sakralnych w Saragossie, w tym kopuł znanej nam Bazyliki del Pilar. 

Wnętrze kryje w sobie również wartościowe elementy sakralnego wyposażenia. Retabulum ołtarza głównego to dzieło z połowy XVIII wieku – bogato polichromowane, z użyciem jaspisów i marmurów, powstałe pod kierunkiem José Ramíreza de Arellano, jednego z ważniejszych artystów barokowych w regionie. 

O tym, jak mocno ta świątynia wpisała się w życie miasta, świadczy także jej rola w lokalnych obchodach religijnych. W okresie Wielkiego Tygodnia to właśnie stąd wyrusza procesja organizowana przez Hermandad de la Preciosísima Sangre, skupiająca wiernych i miłośników tradycji z całej Saragossy i spoza niej. centralnym elementem ceremonii jest figura Chrystusa, znana jako Cristo de la Cama – rzeźba z XVII wieku, która przetrwała nawet dramatyczne wydarzenia historyczne, takie jak francuskie oblężenia.

Główna fasada świątyni

Cartuja de Aula Dei

Po dniu spędzonym w Saragossie, pojawia się naturalna potrzeba zmiany tempa. Zaledwie kilkanaście kilometrów na północny wschód, tuż za granicą miejskiego hałasu, znajduje się miejsce, które od wieków trwa w zupełnie innym rytmie – Cartuja de Aula Dei.

To klasztor kartuzów, założony w XVI wieku na polecenie aragońskiego szlachcica Hernanda de Aragón – i od początku pomyślany jako przestrzeń odosobnienia, kontemplacji i pracy. Jego lokalizacja nie jest przypadkowa – nieco na uboczu, z dala od centrów władzy i handlu. Tutaj życie duchowe miało swoją własną trajektorię, nieprzerywaną przez świat zewnętrzny. 

Kartuzi są jednym z najbardziej zamkniętych zakonów w Kościele katolickim. Żyją w milczeniu, w osobnych celach, spotykają się tylko kilka razy dziennie na wspólnej modlitwie, a większość czasu spędzają samotnie – czy to w pracy, czy w kontemplacji. W Cartuja de Aula Dei ten rytm trwał przez wieki, przerywany tylko raz – w XIX wieku, gdy klasztor został czasowo opuszczony w wyniku konfiskat majątku kościelnego. 

Tym, co dziś przyciąga odwiedzających do tego miejsca, są przede wszystkim freski autorstwa Francisco de Goyi, namalowane w 1774 roku na ścianach kościoła klasztornego. To jedno z jego wcześniejszych dzieł religijnych, a jednocześnie jedno z niewielu, które możemy zobaczyć w oryginalnym kontekście – nie w muzeum, nie za szybą, ale w przestrzeni sakralnej, do której zostały stworzone. Goya namalował jedenaście monumentalnych scen z życia Maryi, z których do dziś zachowało się siedem. 

Freski te różnią się od późniejszych, bardziej dramatycznych prac artysty. Nie znajdziemy tu jeszcze tej mrocznej ekspresji znanej z jego „Czarnych obrazów” czy „Rozstrzelania powstańców”. Młody Goya, choć już wyraźnie świadomy swojego stylu, pokazuje tu bardziej klasyczne podejście do religijnej ikonografii, ale z wyczuciem dramaturgii i emocji. Każda scena opowiada historię – bez słów, bez efektów specjalnych. Tylko kolor, kompozycja i ludzkie twarze. 

Zwiedzanie klasztoru odbywa się w wyznaczonych terminach i zawsze z przewodnikiem. Nie jest to przestrzeń muzealna w pełnym tego słowa znaczeniu, gdyż jest to nadal działający klasztor, obecnie zamieszkały przez członków Wspólnoty Chemin Neuf kontynuują tradycję życia duchowego w tym miejscu, choć już według nieco innej reguły. Warto wcześniej sprawdzić godziny otwarcia, bo klasztor nie jest dostępny codziennie, a ilość miejsc podczas zwiedzania bywa ograniczona. 

Klimatyczne krużganki